Каде завршува моралот, а почнува јавниот живот
Кога размислувам за етиката и политиката, секогаш ми се наметнува едно тивко, но упорно прашање: дали навистина можеме да ги раздвоиме, или само си ласкаме дека постојат како две различни територии? Етиката, во својата почетна позиција, ги нуди целите и смислата на моралните стремежи – го бара изворот на моралот, го мери вреднувањето на нормите и го поставува прашањето што значи да се биде човек.
Политиката, пак, често ја доживуваме како нешто надворешно, како арена на моќ и интереси. Но ако се задржиме малку подолго, ќе видиме дека таа, во својата суштина, е одбрана на личниот интегритет и легитимитет, степен на слобода што го живееме секојдневно. Не како сила, туку како однос помеѓу рамноправни субјекти. Политичкиот ангажман е јавен настап, а политичкиот дискурс – јавен дијалог. Оттука произлегува и мислата дека животот е политика, односно умешност на владеење со себе и со светот околу нас.
Ако сакаш подлабоко да го разбереш овој антички корен на идејата дека човекот е „политичко животно“, вреди да се погледне концептот на Zoon politikon кај Аристотел, кој и денес стои како темел на политичката филозофија.
Историјата како огледало на нашите дилеми
Еден маргинален, но доволно показателен поглед кон историјата на етиката открива колку различни патишта сме изоделе во потрага по моралното. Софистите ја афирмирале индивидуалистичката и релативистичката етика; Сократ го поставил рационализмот како етички критериум; Платон го бранел идеалистичкиот ригоризам; а Аристотел ја формулирал идејата за доблеста како средина меѓу две крајности во неговата „Никомахова етика“.
Развојот продолжува низ стоицизмот, преку ренесансните мислители, до суровата формула на Томас Хобс – „homo homini lupus“. Во Етика на Барух Спиноза се отвора прашањето за нужноста и слободата, додека Имануел Кант ја поставува чистата волја како критериум на моралната вредност. Не можеме да ги заобиколиме ни Артур Шопенхауер, Фридрих Ниче, Едуард фон Хартман и Макс Шелер – сите тие, на свој начин, го прошируваат хоризонтот на моралното размислување.
Денес, кога зборуваме за етика, неизбежно ја допираме и темата на човековите права и современите морални стандарди, како што се формулирани во Универзална декларација за човекови права на Обединети нации.
Компромисот како заборавена доблест
Во политиката постојат две сили што постојано се судираат – рационалноста и реалноста. Но постои и нешто трето, често потценето: компромисот. Тој е мостот помеѓу потребите и можностите, коректив помеѓу личните убедувања и општото добро. Без компромис, политиката лесно се претвора во догма, а догмата секогаш бара жртви.
Историјата нè учи дека од анализите на реалните политички заедници кај Георг Вилхелм Фридрих Хегел, преку утописки визии, па сè до критиките на Карл Маркс за политиката како инструмент на класната борба, прашањето останува исто: како да се живее заедно без да се изгуби достоинството?
Моралот како невидлива инфраструктура
Етичкото во човекот е суштинско за неговото саморазбирање. Моралот е непишана регулатива што ги обликува нашите одлуки, постапки и вреднувања. Тој е лична и општествена определба, и во него се вградени нашите стремежи и дилеми. Како што забележува Милан Кангрга, етиката има задача да ја пречекори постојната состојба во општочовечка смисла.
Политиката, од друга страна, е умешност на живеењето. Оној што го насочува својот активитет кон рационалноста и реалноста неизбежно станува дел од политичкиот простор, дури и кога мисли дека стои настрана. Секој ангажман носи импликации, секоја одлука создава последици.
Кога политиката станува секојдневие
Денес политиката е вткаена во нашето секојдневје до степен што речиси секој чин се толкува како политички. Политичките етикети често го засенуваат професионалниот труд, а јавниот простор се полни со интерпретации наместо со аргументи. Во таков амбиент, зрелоста на практичниот ангажман ќе расте само ако етиката и моралот го заземат своето вистинско место.
И тука доаѓаме до привидниот апсурд: во името на етиката мораме да се занимаваме со политика. Не за да се бориме против неа, туку против нејзината злоупотреба – против политикантството што ја троши енергијата на општеството и го разјадува достоинството на човекот. Филозофијата на политиката, во својата суштина, повикува на вредносно остварување на човекот во рамките на заедницата, а не на бегство од одговорност.
