Историјата на правото често изгледа како студена дисциплина – полна со датуми, кодекси и латински изрази. Но ако малку подлабоко погледнеме, зад тие суви правни формули се крие една драматична приказна за цивилизации што се распаѓаат, за нови народи што се обидуваат да создадат ред, и за старите правила што продолжуваат да живеат и кога империите исчезнуваат.
Токму тука, некаде помеѓу падот на Рим и раѓањето на средновековна Европа, се појавуваат т.н. варварски зборници на римското право. На прв поглед звучи парадоксално: варвари што користат римски закони. Но историјата често сака вакви иронии.
Кога во 476 година формално се распаѓа Западното Римско Царство, Европа не останува празна. На неговите територии никнуваат нови кралства – готски, франкски, бургундски. Тие нови владетели имаат војска и власт, но немаат една работа што Рим ја градел со векови: правен систем. И токму затоа, наместо да измислуваат нови правила од нула, тие се потпираат на нешто што веќе функционирало со столетија – римското право.
За новите варварски владетели тоа било практично решение. Римските закони биле разработени, систематизирани и прилагодени на сложени општествени односи. Богатите и влијателни слоеви во новите кралства, особено романизираното население, биле навикнати на тие правила. Затоа многу од новите држави почнале да ги усвојуваат и прилагодуваат.
Истовремено, варварските владетели издавале и сопствени зборници на закони, познати како варварски зборници на римското право. Тие често биле мешавина од старото римско правно наследство и новите политички реалности.
Периодот на доминатот – кога императорот станува „господар“
За да се разбере како настанале овие зборници, мора да се врати вниманието неколку векови порано – во времето кога Римската империја почнува да се менува одвнатре.
Во 284 година на власт доаѓа императорот Диоклецијан. Со него започнува периодот што историчарите го нарекуваат доминат. Називот доаѓа од титулата dominus, што значи господар. Ако во претходниот период – т.н. принципат – императорот формално бил „прв меѓу еднаквите“, сега тој станува нешто многу повеќе: апсолутен владетел.
Императорот веќе не е само политички водач. Тој е претставен како „господар и бог“ (dominus et deus), што јасно ја покажува трансформацијата на државата во апсолутна монархија. Оваа промена не е само симболична. Државата почнува сè повеќе да се меша во економијата, општествените односи и секојдневниот живот.
Овој период, кој трае од Диоклецијан до смртта на Јустинијан во 565 година, е време на силни реформи, но и на постепена декаденција на западниот дел од империјата. Подетално за овој историски период може да се види во објаснувањето за римскиот Доминат.
Три фази на еден долг распад
Стручњаците по римско право периодот на доминатот обично го делат на три фази.
Првата започнува со Диоклецијан во 284 година и трае до конечната поделба на Римското Царство во 395 година. Тоа е време на силна централизација, создавање масивна државна администрација и огромна воена машинерија. Целта била да се стабилизира империјата која веќе чувствувала силни притисоци однадвор.
Втората фаза, од 395 до 476 година, е обележана со постепено пропаѓање на западниот дел од империјата. Стопанството западнало во хаос, а војската сè потешко ги контролирала границите. Во меѓувреме, источниот дел – подоцна познат како Византија – се развивал поинаку и постепено се оддалечувал од западниот.
Третата фаза започнува со падот на Западното Царство во 476 година и трае до смртта на императорот Јустинијан во 565 година. Токму во овој период источниот дел на империјата успева повторно да консолидира дел од својата моќ. За Јустинијан и неговите правни реформи може подетално да се прочита во описот на Corpus Juris Civilis.
Кога правото почнува да се менува
Правниот систем во овој период се наоѓа помеѓу две спротивставени тенденции.
Од една страна постои стремеж да се изедначат различните правни традиции – преторското право, цивилното право и ius gentium. Од друга страна, расте влијанието на локалните и провинциските правни обичаи.
Со слабеењето на централната власт и постепеното затворање на економијата на провинциите, се јавуваат специфични локални практики. Така се појавува т.н. вулгарно римско право – поедноставена форма на правниот систем во која исчезнуваат прецизните разлики што ги негувала класичната римска јуриспруденција.
На пример, границата помеѓу сопственост и државна власт станува нејасна. Разликата помеѓу заем и послуга се губи. Многу сложени договорни форми стануваат непотребни во услови на економија што се враќа кон натурална размена.
Законот како волја на владетелот
Во овој период правните извори од претходните векови и натаму се користеле – законите, преторските едикти, делата на јуристите. Но тие најчесто се применувале преку толкувања во правните книги, што се нарекувало ius vetus – старото право.
Наспроти тоа стоеле царските одлуки – leges. Тие биле единствениот вистински динамичен извор на правото.
Постоело и едно правило што многу зборува за карактерот на власта во тоа време: Princeps legibus solutus est. Со други зборови – владетелот не е врзан со законите. Подетално објаснување за ова правно начело може да се види во општ преглед на римското право.
Тоа значело дека императорот можел да донесува нови закони без да се повикува на претходните правила, на делата на правниците, па дури ни на сопствените претходни одлуки.
Не е ни чудо што со текот на времето бројот на законите почнал драматично да расте. Некои императори издавале стотици, па и илјадници правни одлуки.
Кога законите морале да се соберат во книги
Во еден момент хаосот станал толку голем што судиите едноставно не можеле да се снаоѓаат во огромниот број правни текстови.
Затоа се јавила потребата законите да се соберат и систематизираат.
Така настанале неколку важни зборници: Codex Gregorianus, Codex Hermogenianus и Codex Theodosianus.
Codex Gregorianus бил составен околу 291 година и содржел бројни царски одлуки, особено рескрипти од времето на императорите од Хадријан до Диоклецијан.
Codex Hermogenianus настанал неколку години подоцна, околу 294 година, како дополнување на претходниот кодекс.
Третиот и најзначаен бил Codex Theodosianus, составен во 438 година по наредба на императорот Теодосиј II. Овој зборник бил официјално признат како законски извор и станал основа за многу подоцнежни правни системи.
Варварските зборници на римското право
Кога варварските кралства се формирале на територијата на поранешната империја, тие владетели почнале да создаваат сопствени зборници што ја пренесувале римската правна традиција.
Еден од најпознатите е Edictum Theodorici, издаден од источноготскиот крал Теодорик околу 500 година во северна Италија. Овој едикт содржел делови од претходните римски кодекси и извадоци од правните текстови познати како Pauli Sententiae. Интересно е што се применувал и за Готите и за староседелците.
Друг значаен зборник е Lex Romana Visigothorum, познат и како Алариков бревијар. Него го составила комисија по наредба на визиготскиот владетел Аларик II во 506 година. Овој зборник се применувал само за романизираното население во областите на денешна Шпанија и јужна Франција.
Покрај нив постоеле и други слични зборници, како Lex Romana Burgundionum во бургундските територии и законите на кралот Еурик во делови од Галија и Шпанија.
Со текот на времето, меѓутоа, овие правни системи почнале да се менуваат. Староседелците и дојденците постепено се стопиле во нови народи. Трговијата опаднала, градовите се намалиле, а економијата се свела на локално производство.
Во такви услови многу сложени римски правни правила станале непотребни. Правото постепено се приспособувало на новата феудална реалност.
Јустинијан и последниот голем правен проект
И додека западниот дел од Европа постепено се феудализирал, на исток се случувало нешто сосема друго.
Императорот Јустинијан во VI век започнал огромен проект за систематизација на римското право. Резултатот бил познатата Јустинијанова кодификација – еден од најголемите правни споменици во историјата.
Со неа биле собрани, преработени и систематизирани векови правна мисла, што подоцна ќе стане темел на модерното европско право.
И ако денес во многу правни системи низ светот сè уште може да се препознаат римски принципи, тоа во голема мера се должи токму на оваа огромна правна традиција што преживеала и пад на империја, и варварски освојувања, и цели историски епохи.
