Се прашувам – навистина ли сме посреќни денес отколку пред педесет години? Или само имаме повеќе работи, повеќе квадратни метри, повеќе апликации и повеќе сметки за плаќање?
Во 1972 година, според долгогодишното истражување General Social Survey во САД, значително поголем процент Американци се изјаснувале како „мошне среќни“. Денес, и покрај драстично зголемената куповна моќ и технолошкиот напредок, нивото на пријавена среќа останува речиси исто, а во одредени периоди дури и опаѓа. Податоците се достапни преку General Social Survey – NORC University of Chicago.
И тука почнува мојата дилема.
Потрошувачкото општество и илузијата на блесокот
Професорот James A. Roberts во својата книга Shiny Objects: Why We Spend Money We Don’t Have in Search of Happiness We Can’t Buy зборува токму за оваа современа парадоксална состојба – купуваме повеќе, но не се чувствуваме подобро.
Тој објаснува дека веруваме оти новиот телефон, автомобил или гардероба ќе донесат чувство на исполнетост. Но тоа чувство е краткотрајно. Како шеќер што брзо дава енергија, па уште побрзо не остава празни.
Истражувањата во областа на позитивната психологија – како оние објавени од American Psychological Association – покажуваат раст на анксиозноста и депресијата во последните децении, особено кај помладите генерации. Тоа не е мислење. Тоа е статистика.
И тогаш морам да си го поставам прашањето – ако имаме повеќе, зошто чувствуваме помалку?
Пештерскиот мозок во ерата на изобилие
Повеќето истражувања од областа на бихејвиоралната генетика и психологијата укажуваат дека дел од нашето доживување на среќата е поврзано со личноста и темпераментот. Некои студии сугерираат дека значителен процент од нашата субјективна благосостојба има генетска компонента – нешто што детално го разработува психологот Sonja Lyubomirsky во својата работа достапна преку University of California, Riverside
.
Но тука има една многу поедноставна вистина. Ние сме еволутивно програмирани да собираме. Да складираме. Да обезбедиме „за секој случај“. Тоа било одлична стратегија кога гладот и немаштијата биле реална закана. Денес живееме во изобилие, но мозокот ни останал ист.
Се однесуваме како пештерски луѓе во трговски центар.
Го обвинуваме маркетингот, рекламите, алгоритмите. И да, тие играат улога. Но не можеме целата одговорност да ја префрлиме таму. Пазарот нуди. Ние избираме.
Од пуританска етика до кредитна зависност
Историски гледано, во американската култура – но и пошироко – силно влијание имала таканаречената „протестантска работна етика“, концепт детално анализиран од Max Weber во делото The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Идејата била едноставна – со напорна работа, трпение и дисциплина ќе си обезбедиме подобар живот.
Првично целта била удобност. Стабилност. Достоинство.
Но штом го достигнавме тоа ниво, не застанавме. Посакавме повеќе. Поголеми куќи. Побрзи автомобили. Повеќе статус. Повеќе видливост.
И кога настапуваат економски кризи – како финансиската криза од 2008 година или инфлаторните бранови во последните години – луѓето накратко се повлекуваат. Штедат. Стравуваат. Но штом почувствуваат дека опасноста поминува, повторно се враќаат на истата трка.
Не затоа што се лоши. Туку затоа што не го смениле ставот.
Парите како слуга, а не како господар
Ако не можеме искрено да се убедиме дека материјалните работи нема да нѐ направат трајно среќни, ќе продолжиме да го бркаме тој мираж.
Промената не е во банкарската сметка. Таа е во перспективата.
Парите се лош газда, но се добар слуга.
Ако им дозволиме да ја диктираат вредноста на нашиот живот, ќе останеме во постојана трка. Но ако ги ставиме во служба на она што навистина е важно – односи, здравје, смисла, придонес – тогаш тие стануваат алатка, не цел.
И можеби тогаш ќе почнеме да зборуваме за среќа не како за производ, туку како за состојба.
