Во пресрет на 35-годишнината од независноста на Македонија претседателката Гордана Сиљановска-Давкова и непосредни учесници во политичките процеси од почетокот на деведесеттите денеска во Скопје разговараа за патот до 8 Септември 1991 година и за она што следуваше потоа. Панел-дискусијата „8 Септември низ призма на неговите непосредни учесници и сведоци“ го отвори прашањето што три ипол децении по референдумот останува суштинско: дали независноста е завршен историски чин или обврска што секоја генерација повторно ја исполнува преку институциите што ги создава. Настанот беше дел од програмата за одбележување на Денот на независноста. Станува збор за средба на поранешни политичари, функционери, пратеници, новинари и јавни личности кои биле сведоци на создавањето на независната македонска држава.
Главната порака на Сиљановска-Давкова беше дека државноста не се исцрпува со изборите, уставот и формалното постоење на институциите. Демократијата се мери со нивната функционалност, со заштитата на човековите права, со владеењето на правото и со способноста државата да ги почитува стандардите што самата ги прифатила. Во тој контекст таа се повика на асномската идеја дека каква држава ќе создадеме, таква држава ќе имаме, поврзувајќи го историскиот темел на државноста со одговорноста на современите институции. Претседателката оцени дека за создавање функционална демократија се потребни децении, а не само успешно спроведени изборни циклуси.
Од осамостојување до институционална зрелост
Во погледот наназад Сиљановска-Давкова ги издвои Киро Глигоров, Стојан Андов, Никола Кљусев, Петар Гошев и Абдурахман Алити како дел од политичката генерација која, според нејзината оценка, во услови на распад на Југославија и војни во непосредното опкружување покажала умереност и државнички пристап. Тоа потсетување има тежина токму затоа што 1991 година не беше само година на референдумска одлука. Новата држава требаше да изгради сопствен уставен поредок, институции, економски систем и меѓународна позиција во време кога регионот влегуваше во еден од најтешките периоди од својата понова историја.
Поранешниот пратеник Ламбе Арнаудов се наврати на првите парламентарни денови, потсетувајќи на политичките одлуки што го придружуваа процесот на осамостојување. Насер Зибери, пак, го отвори прашањето за односот меѓу правата, лојалноста и учеството на Албанците во процесите околу референдумот. Неговото сведоштво ја враќа дебатата кон една помалку удобна, но неопходна тема: државата не се создава само со мнозинска одлука, туку и преку постојано градење политичка и уставна рамка во која различните заедници ќе се препознаваат како нејзини учесници.
Петар Гошев: 8 Септември не почнува од историска празнина
Една од најизразените пораки на панелот дојде од Петар Гошев, поранешен пратеник, министер и гувернер на Народната банка на Македонија. Тој предупреди дека 8 Септември 1991 година не треба да се поставува во натпревар со 2 Август 1944 година. Во неговото читање, современата македонска државност има темел во АСНОМ и во антифашистичката борба, додека независноста од 1991 година е нова пресвртница во истиот државотворен тек.
Гошев посебно се спротивстави на заборавањето или релативизирањето на луѓето што учествувале во антифашистичката борба и на обидите историјата да се прекројува според дневните политички потреби. Во неговото обраќање пораката беше јасна: историската меморија не треба да се скратува за една генерација полесно да ја истакне сопствената улога. Независноста добива повеќе смисла кога се гледа во континуитет, а не кога различните пресвртници од македонската историја се поставуваат една против друга.
35 години подоцна – што значи да имаш држава?
Панелот, иако беше свртен кон сведоштвата од почетокот на деведесеттите, неизбежно зборуваше за сегашноста. По 35 години независност, основното прашање веќе не е дали Македонија има институции, туку колку тие се отпорни на политички притисок, колку се способни да го применуваат правото еднакво и колку граѓанинот може да им верува. Токму тука тезата дека демократијата бара долготрајно созревање престанува да биде историска забелешка и станува мерка за денешната држава.
Тоа е и најинтересната точка во денешната дебата. Независноста има прецизен датум и јасно место во календарот, но функционалната држава нема ден на кој може да се прогласи за завршена. Таа се проверува секојдневно – во судницата, администрацијата, Собранието, училиштето, болницата, во заштитата на правата и во способноста институциите да останат институции и тогаш кога политичката власт се менува.
Во таа смисла 8 Септември не е само потсетување на одлуката донесена во 1991 година. 35 години подоцна вистинското прашање е што направивме со просторот што таа одлука го отвори. Ако независноста беше избор да се има сопствена држава, зрелоста се покажува во тоа каква држава сме способни да изградиме во неа.
