Зоолошката градина во Скопје одбележува 100 години постоење – јубилеј што отвора многу поголема тема од самата годишнина. Во 1926. година почнала како мала институција на четири хектари, создадена со идеја природата да се доближи до науката, образованието и јавноста. Еден век подоцна, прашањето веќе не е само како се менувала Зоолошката, туку и колку таа успеала да се менува заедно со нашето разбирање за животните, нивната благосостојба и улогата на современите зоолошки градини.
Во деновите на јубилејот, Град Скопје и раководството на установата најавуваат нови живеалишта, реконструкции и модернизација. Истовремено, зад свеченото одбележување останува една обврска што не може да се измери со бројот на посетители или со должината на традицијата – какви услови им нуди институцијата на животните за кои е одговорна.
Станко Караман и една идеја што била поголема од зоолошка градина
Почетоците водат до д-р Станко Караман, зоолог, природонаучник и истражувач кој во 1924. година дошол во Македонија и интензивно ја проучувал нејзината фауна. Роден во Сараево во 1889. година, студирал природни науки во Загреб и Неапол, а неговата научна работа опфаќала риби, водоземци, влекачи, птици, лилјаци и повеќе групи раковидни организми. Во 1924. година ја објавил и студијата „Pisces Macedoniae“, посветена на рибниот свет во Македонија.
Две години подоцна тричлена комисија предводена од Караман ги поставила темелите на Зоолошката градина во Скопје. Официјалната историја на Скопје ЗОО наведува дека во 1926. година била определена и денешната локација во просторот на Градскиот парк. Градината тогаш зафаќала околу четири хектари, а првичниот животински фонд бил скромен и во голем дел составен од животни добиени како подароци од други зоолошки градини и поединци од Балканот и Европа.
Она што ја прави оваа почетна приказна особено интересна е контекстот во кој настанувала. Зоолошката не била замислена како изолиран простор за изложување животни. Паралелно се развивале природонаучната музејска дејност, ботаничката градина и Градскиот парк, со поширока идеја Скопје да добие средина во која науката, образованието и непосредниот контакт со природата ќе се поврзат. Зоолошката градина и Природонаучниот музеј извесен период биле и организациски поврзани.
Од четири хектари до институција во колективната меморија на Скопје
Во 100 години Скопје се менувало драматично, а со него се менувала и Зоолошката градина. Важна пресвртница дошла во шеесеттите години. Со решение на градските власти од 1965. година и урбанистички елаборат од 1966. година биле поставени основите на нејзиното понатамошно просторно уредување. Денешниот официјален портал на Град Скопје го наведува токму овој период како значаен за обликувањето на градината во форматот што подоцна ќе стане препознатлив за градот.
Менувана била и институционалната положба. Од основањето до 1991. година градината била под надлежност на Град Скопје, потоа преминала под надлежност на Министерството за култура, а во 2005. година повторно се вратила под градска надлежност. Во 2006. година започнала и соработка со Европската асоцијација на зоолошки градини и аквариуми – ЕАЗА.
Во меѓувреме Зоолошката станала дел од личната биографија на градот. За генерации скопјани таа била место на првите средби со животни што дотогаш ги познавале само од книги и телевизија, место на училишни посети, неделни прошетки и семејни фотографии. Токму затоа нејзиниот стогодишен јубилеј има и силна емотивна димензија: станува збор за институција што со децении живее во колективната меморија на Скопје.
Јубилејот доаѓа во време на реконструкција
Сто години подоцна Град Скопје најавува нова фаза во развојот на градината. По повод јубилејот градоначалникот Орце Ѓорѓиевски соопшти дека се реновираат постојните и се градат нови живеалишта, се обновуваат делови од инфраструктурата и е изграден моторички парк за најмладите. Како долгорочна цел ја посочи изградбата на простор што ќе функционира како центар за едукација, заштита на природата и хуман третман на животните.
Овие зафати се значајни, особено за институција стара еден век. Сепак, современата зоолошка градина не може да се мери само според тоа дали има нови огради, покриви или визуелно поуредени простори. Денешните критериуми се многу пошироки: големината и квалитетот на живеалиштата, можноста животните да ги изразуваат своите природни однесувања, ветеринарната грижа, исхраната, стручниот кадар, збогатувањето на средината и долгорочната политика за благосостојба.
Токму на оваа точка јубилејната приказна добива и своја посериозна страна. Во текот на 2026 година во јавноста имаше критики за состојбите во градината, вклучително и барање од здружението „Анима Мунди“ за инспекциски надзор и затворање на установата. Подоцна се појавија и медиумски тврдења за несоодветни услови, кои управата ги отфрли, наведувајќи дека се спроведува целосно преуредување. Самите обвинувања не се доказ дека животните се несоодветно третирани, исто како што градежните работи сами по себе не се доказ дека сите прашања за нивната благосостојба се решени.
Од гледање животни кон одговорност за нив
Во оваа промена всушност се гледа и најголемата разлика меѓу 1926. и 2026. година. Пред еден век било доволно една зоолошка градина да му овозможи на посетителот одблиску да види лав, мечка, мајмун или егзотична птица. Современите очекувања се поинакви. Од ваквите институции се бара да имаат образовна и научна функција, да придонесуваат кон зачувувањето на биодиверзитетот и, пред сè, да гарантираат стандарди на грижа што го ставаат животното, а не атракцијата, во средиштето.
Тоа е и најдобриот начин да се чита визијата на Караман денес. Неговата почетна идеја не била природата да остане далечна и затворена во научните кабинети, туку знаењето за неа да стане достапно за јавноста. Ако таквата идеја треба да има продолжение во XXI век, тогаш едукацијата не може да значи само да го научиме името на животното. Треба да значи и разбирање на неговите потреби, неговото природно однесување и нашата одговорност кон живиот свет.
Сто години се доволно долго време една институција да стане традиција. Не се, меѓутоа, гаранција дека традицијата сама по себе е доволна. Следното поглавје на Скопје ЗОО ќе зависи од тоа дали најавената модернизација ќе донесе мерливи и трајни подобрувања за животните, поголема транспарентност за јавноста и посилна образовна улога.
Во 1926. година Станко Караман и неговите соработници започнале со четири хектари и една идеја. Во 2026. година Скопје има многу поголема институција, многу повеќе знаење и неспоредливо повисоки очекувања. Токму затоа стогодишнината не треба да биде само прослава на она што Зоолошката градина била, туку мерка за она што треба да стане.
