Проучувањето и запознавањето на древниот свет секогаш одново ме враќа на една иста мисла: човекот трае, но световите што ги создава не траат секогаш со иста сила. Во таа напнатост меѓу континуитетот и прекинот, меѓу она што се гради и она што исчезнува, Вавилон стои како едно од оние места што не можат лесно да се оттурнат од умот. Не само како историски град, туку и како симбол. Како слика на човечка моќ, амбиција, вера, организација, знаење – и, истовремено, како потсетник дека ниедна цивилизација не е трајно заштитена од времето. Археологијата, историјата и книжевноста не го враќаат Вавилон во живот буквално, но ни овозможуваат да му се приближиме со поголема точност и со подлабоко разбирање.
Напишани се бројни студии за старите народи – археолошки, антрополошки, историски, јазични. Многу тајни се одгатнати, многу одговори се пронајдени, но древниот свет никогаш не се отвора целосно. Секогаш останува нешто што нè повикува повторно да читаме, повторно да споредуваме, повторно да се восхитуваме. Токму затоа книгите од ваков тип не се само збир на факти, туку и мостови кон еден исчезнат, а сепак влијателен свет.
Кога Вавилон од легенда станува историја
Една таква драгоцена студија за таинствениот Вавилон е и делото „Вавилон“ од Џоан Оутс. Тоа е книга што не го третира Вавилон само како митско име што сме го чуле во библиски или народни раскажувања, туку како реален историски и цивилизациски простор. До моето запознавање со ова дело, и јас, како верувам и многумина други, носев во себе повеќе општи претстави отколку вистински сознанија – за Вавилон, за Вавилонија, за пошироката рамка на Месопотамија. А токму тука почнува вистинската вредност на ваквата книга: од еден звучен историски поим, таа прави жива и слоевита слика.
Веројатно и вам ви е познато дека Вавилон се наоѓал јужно од денешен Багдад, покрај Еуфрат, и дека станал една од најславните престолнини на античкиот свет. Но потребна е мала историска прецизност: Вавилон не е втемелен во II век пр.н.е., како што често знае по инерција да се повтори, туку неговото издигнување како голем политички центар припаѓа на почетокот на 2. милениум пр.н.е., особено со подемот на аморитската династија. Најголемото рано возвишување го доживува за време на Хамураби, кој владеел околу 1792-1750 пр.н.е. и го претворил Вавилон во центар на моќта во јужна Месопотамија. Подоцна, во неовавилонскиот период, градот повторно блеснува под Набукодоносор II, кога станува една од најимпресивните престолнини на древниот свет.
Од народните кажувања опстојува и легендата за Вавилонската кула. Таа легенда има свое место и во пошироката културна меморија, вклучително и во нашето народно чувство за приказната како поука. Библиската слика за луѓето што посакале да го достасаат небото не е само религиозна епизода, туку и архетипска метафора за човечката желба да се надмине себеси. Во историскиот Вавилон, пак, големото светилиште на Мардук и зикуратот Етеменанки дополнително ја хранат таа имагинација – таму каде што митот и каменот со векови се допираат.
Што навистина открива студијата за Вавилон
Со книгата на Џоан Оутс сознанијата за овој древен град и неговите жители стануваат многу потемелни и побогати. Одеднаш Вавилон престанува да биде само име од старите лекции, а почнува да личи на простор со свои луѓе, свои јазици, свои власти, свои кризи, свои обновувања. Подрачјето на Вавилонија, на пример, неслучајно било една од најбогатите житници во древниот свет. Таа плодност не е мала историска фуснота, туку суштински дел од приказната за цивилизацијата: таму каде што има вода, организација и земјоделски вишок, таму растат градови, храмови, администрација и писмо.
Студијата нè враќа и до Сумерците – народ за кој и денес има прашања без целосно затворен одговор кога станува збор за нивното потекло. Но нивната цивилизациска улога е огромна. На нив им се поврзува најраното развивање на клинестото писмо, односно најраните облици на пишување во Месопотамија. Оттука почнува една од најголемите пресвртници во човечката историја: зборот престанува да биде само глас и станува траг на глина, документ, закон, паметење. Заедно со тоа, добро се познати и древните семитски јазици на Месопотамија – акадскиот, вавилонскиот и асирскиот – преку кои можеме да го следиме развојот на цели културни и политички светови.
Доаѓањето на Хамураби на престолот, историски гледано, паѓа околу 1792 пр.н.е. Неговиот период не е важен само поради владеењето, туку и поради тоа што токму со него Вавилон станува вистински политички центар од прв ред. Разурнувањето на градот од Хетитите обично се датира околу 1595 пр.н.е. – датум што е добро да се памети токму затоа што покажува колку често древните цивилизации напредувале и паѓале во бранови. Вавилон не е приказна за едно непрекинато издигнување, туку за повеќе подеми, разурнувања и преродби. И можеби токму затоа е толку фасцинантен.
Во тие долги векови се менуваат династии, влијанија и господари. Аморитската династија, Каситите, Халдејците, а потоа и големата неовавилонска обнова – сето тоа сведочи дека Вавилон не живее само во еден историски миг. Тој постојано повторно се составува. Под Набукодоносор II не е само обновен, туку и возвишен до раскош што ќе стане дел од светската историска имагинација. Не случајно токму овој град подоцна ќе остане и археолошки и симболички знак на една од највлијателните цивилизации на стариот свет. Денес археолошкиот локалитет Вавилон е впишан и на Листата на светско наследство на УНЕСКО.
Вавилон меѓу империите, книжевноста и човечката мисла
Еден период Вавилон бил и под македонско владеење. Со доаѓањето на Александар III Македонски, градот влегува и во хоризонтот на хеленистичкиот свет, а токму во Вавилон завршува и животот на освојувачот во 323 пр.н.е. По судирите меѓу неговите наследници, светот што го создал се распарчува, а од тие поделби излегуваат и нови големи кралства, меѓу кои особено се издвојуваат Птолемејското во Египет и Селеукидското во Азија. Така Вавилон не е важен само за месопотамската историја, туку и за пошироката медитеранска и блискоисточна политичка карта.
Наследството на Вавилон е големо и во книжевна смисла. Кога ќе се спомне древна Месопотамија, речиси неизбежно е да се дојде до Епот за Гилгамеш – едно од најзначајните дела на староисточната литература и едно од темелните сведоштва за човековата рана мисла за смртта, пријателството, славата и границите на моќта. Покрај него стои и вавилонскиот еп за создавањето, познат како „Енума елиш“, кој сведочи за космогониските претстави на тој свет. Тука веќе не зборуваме само за историја, туку за духовна архитектура на една цивилизација.
Извонредно постигање на Вавилонците е и нивниот сложен математички систем, како и нивната астрономска и астролошка традиција. Токму во Месопотамија се развиваат модели на набљудување на небото што подоцна силно ќе влијаат врз други култури. Зодијакот, календарските пресметки, вниманието кон небесните појави – сето тоа не настанува во празнина, туку во цивилизација што умеела истовремено да гради, да пресметува, да бележи и да толкува. А кога на тоа ќе се додадат развиеното земјоделие, технологијата, организацијата на животот и секојдневните практики, станува јасно дека Вавилон не бил само раскошен град, туку и сложен систем на знаење.
На крајот, впечатокот што останува по читањето на „Вавилон“ од Џоан Оутс е токму овој: дека човековата цивилизација никогаш не е едноставна права линија. Таа е составена и од достигнувања и од прекини, и од подеми и од заборави. Вавилон тоа го потврдува со особена сила. Тој е и урнатина и сведоштво. И легенда и факт. И опомена и восхит. Затоа ваквите книги навистина ја збогатуваат севидноста – не само затоа што нè информираат, туку затоа што нè прават посвесни колку е голем човекот кога создава, и колку е минлив сè што создава.
Предложени надворешни линкови вметнати во текстот со anchor-и: Месопотамија, Хамураби, Набукодоносор II, клинестото писмо, Мардук, УНЕСКО, Епот за Гилгамеш.
