Зурлата не е само инструмент. Таа е здив што минува низ дрво, глас што не прашува дали си подготвен да слушаш, туку едноставно почнува. Кога ќе засвири, не те повикува тивко, туку те фаќа за градите и те внесува во простор каде што ритамот е постар од зборовите, а мелодијата е постара од сеќавањето. Ако некогаш си ја слушал одблизу, знаеш дека не се слуша само со уши – се чувствува со целото тело.
Што е зурлата и од што се раѓа
Зурлата е дрвен аерофон музички инструмент со две јазичиња, тип на обоа, но со свој, длабоко балкански карактер. Се изработува најчесто од ореово дрво, но мајсторите знаат да посегнат и по јаболково, црносливо или јаворово дрво, во зависност од звукот што сакаат да го извлечат. Секое дрво носи своја боја, своја тежина и свој отпор кон здивот.
Инструментот е составен од два дела: дрвена цевка, издлабена од едно парче дрво и проширена на долниот крај во конусна форма, и вториот дел, славецот, кој се вовлекува во горниот дел на цевката. Токму таму, во тој спој меѓу дрвото и трската, започнува магијата на звукот.
Големини, улоги и карактер
Зурлите не се исти, ниту по должина, ниту по улога. Најдолгите се таканаречените каба зурли, со должина од 600 до 630 мм. Малку покусите, јарам каба, се движат од 480 до 540 мм, додека најмалите, џура зурлите, се долги од 250 до 280 мм. Овие разлики не се само технички – тие се звучни карактери.
Големите зурли традиционално се нарекуваат „машки“ поради длабокиот, тежок и таканаречен „покаба“ звук. Помалите се „женски“, со појасен, поостар и „поџира“ тон. Заедно, тие не се спротивставени, туку се надополнуваат, како дијалог што никогаш не престанува.
Отвори, душници и внатрешен живот
На предната страна од зурлата се наоѓаат седум мелодиски отвори, а осмиот, за палецот, е поставен одзади, меѓу шестиот и седмиот отвор. По вертикалата на предната страна, каде што се редат мелодиските отвори, се наоѓаат три гласници или душници, а на левата и десната страна уште по еден. Овие отвори не се украс – тие се систем за дишење на инструментот.
Славецот, чие име доаѓа од славеј, се изработува од едно парче дрво во форма на буквата Т. Во него е пробиен канал, канел, а од предната и задната страна се засечени два крака што формираат надолжна елипса. Во тој канал се вовлекува медникот – мало, но клучно срце на зурлата.
Медникот и писката – таму каде што почнува звукот
Медникот се состои од покусо лимено цевче, поставено во центарот на лимена кружна плочка. На горниот крај на цевчето се навлекува двојазична писка од трска, прицврстена на долниот крај, со притиснати краеви во форма на трапез. Под лимената плочка, на цевчето е намотан конец кој има двојна улога – да го зајакне медникот и истовремено да ја затвори шуплината. Без оваа прецизност, звукот би бил нестабилен, а зурлата – немирна.
Славецот се состои од глава, позната како башл’к, и цевката-канел. Секој милиметар тука има значење, секое мало отстапување се слуша.
Изработка, одржување и занает
Оформувањето на зурлата се врши со дребанк, алатка што бара мирна рака и искуство. За да се спречи сушењето на внатрешните ѕидови на цевката, тие се мачкаат со зејтин или со вода, во зависност од видот на дрвото. Тоа не е само техничка мерка, туку и чин на грижа – инструментот мора да се негува за да може да зборува.
Простор, традиција и звук
Каба зурлата најчесто се среќава во Тетово и околината, јарам каба зурлата во Скопје и околината, а џура зурлите во Гостивар и Гостиварско. Оваа географија на звукот не е случајна – таа е резултат на локални традиции, свечености и начини на живеење.
Како најкомплетен состав се смета ансамблот од две зурли и два тапана. Едниот зурлаџија ја води мелодијата, водачот, додека другиот ја придружува, полагачот. Тоа е постојана комуникација, движење меѓу водство и поддршка, меѓу истапување и слушање.
Историски траги и длабока меморија
Ликовна претстава на зурла се среќава уште во 12 век, на резбарената врата на црквата Св. Никола во Охрид. Овој податок јасно покажува дека зурлата била позната на Балканот многу пред турската инвазија и дека нејзиниот звук е вткаен во локалната културна меморија со векови.
