Зороастрејците се следбеници на една од најстарите религии на човештвото – верата што го носи името на својот пророк, Заратустра, кого во западната традиција почесто го нарекуваат Зороастер. Нивната духовна традиција се протега длабоко во историјата на древна Персија, односно денешен Иран, и се појавува уште во зората на пишаната историја.
Ако се погледне од историска перспектива, зороастризмот некогаш бил религија на огромна империја. Денес, пак, тој е религија на мал број луѓе. Во целиот свет зороастрејците се проценуваат на околу 100.000 до 120.000 верници, а најголемиот дел од нив живеат во Индија и Иран. Тие се мала заедница, но со изненадувачки големо културно и општествено влијание.
Историјата понекогаш знае да биде иронична. Религија која некогаш ја обликувала духовната мапа на целиот Блиски Исток денес опстојува благодарение на неколку расеани заедници низ светот.
Патот од Персија до светот
По исламското освојување на Персија во VII век, голем дел од населението постепено го прифатило исламот. Оние кои останале верни на старата вера станале малцинство, често изложено на притисоци и дискриминација.
Во текот на повеќе од тринаесет века нивниот број постепено се намалувал. И покрај тоа, оваа заедница успеала да зачува силен идентитет и образовна традиција.
Денес три четвртини од сите зороастрејци живеат во Индија. Таму се познати како Парси – потомци на персиските бегалци кои во средниот век се засолниле на западниот брег на Индија. Нивната миграција е опишана во персискиот еп „Kisseh-e Sangjan“, дело од XVII век кое ги раскажува настаните околу нивното доаѓање во Индија.
Зороастризмот како религија одиграл значајна улога во историјата на Блискиот Исток. Многу научници сметаат дека некои идеи кои подоцна станале важни во јудаизмот, христијанството и исламот – како космичката борба меѓу доброто и злото или концептот на последен суд – имаат паралели токму во оваа древна вера.
Заратустра – пророкот обвиткан во мистерија
За самиот пророк Заратустра знаеме изненадувачки малку. Историските податоци се оскудни, а традицијата и легендите често се испреплетуваат со фактите.
Најстариот сигурен извор поврзан со неговото учење се „гатхите“ – пет химни кои се дел од светата книга Авеста. Тие се напишани на архаичен дијалект и се сметаат за најстарото јадро на зороастрејската духовна мисла.
Научниците и денес расправаат кога точно живеел Заратустра. Некои го сместуваат околу 1000 година пр.н.е., додека други го поврзуваат со периодот околу VI век пр.н.е., непосредно пред појавата на Ахеменидската империја.
Едно, сепак, е сигурно: неговото учење било етичко, длабоко морално и насочено кон личниот избор помеѓу доброто и злото.
Ахура Мазда и космичката борба
Во центарот на зороастрејската вера стои Богот Ахура Мазда – „Мудриот Господ“. Тој се смета за врховно божество, извор на вистината и редот во космосот.
Во оваа религија постои силен нагласок на моралниот избор. Светот се разбира како сцена на постојана борба меѓу силите на доброто и злото. Човекот не е само набљудувач – тој е активен учесник.
Во таа борба важна улога играат и таканаречените „Amesha Spentas“, односно „свети бесмртници“ – духовни принципи што ја претставуваат божествената мудрост, праведноста, посветеноста и бесмртноста.
Една од најпознатите зороастрејски идеи е верувањето дека по смртта душата го преминува мостот Чинват. За праведниот човек тој мост се проширува и станува лесен за премин, додека за злите души се стеснува и станува остар како нож.
Така моралот станува не само лична доблест, туку космичка одговорност.
Кулите на тишината
Еден од најнеобичните обичаи поврзани со зороастризмот се таканаречените Кули на тишината – на персиски познати како „dakhma“.
Тоа се кружни камени структури, отворени кон небото, кои служат како место каде се остава телото на починатиот. Наместо погребување или кремација, телото се изложува на сонцето и на птиците грабливки.
На прв поглед ова изгледа како сурова практика. Но во рамките на зороастрејската космологија таа има длабока логика.
Зороастрејците веруваат дека четирите елементи – земјата, водата, огнот и воздухот – мора да останат чисти. Мртвото тело се смета за извор на загадување, па неговото закопување би ја осквернило земјата, а кремацијата огнот.
Затоа кулите на тишината биле создадени како решение што ја зачувува чистотата на природните елементи.
Интересно е и тоа што овој обред е радикално еднаков. Богатите и сиромашните, владетелите и трговците, сите се внесуваат во кулата само со едноставно бело платно.
Во смртта, сите разлики исчезнуваат.
Современи предизвици
Денес оваа древна практика се соочува со сериозни проблеми. Во големите градови, како што е Мумбаи, урбанизацијата ги оттурна птиците мршојадци кои традиционално ја извршувале природната „функција“ во кулите на тишината.
Поради тоа некои заедници мораа да воведат нови методи, па дури и соларни системи за распаѓање на телото.
Во Иран, пак, употребата на кулите на тишината е забранета со државна одлука од 1970 година, па зороастрејците таму денес користат гробишта.
Дури и најстарите традиции понекогаш мораат да се прилагодат на современиот свет.
И можеби токму тука лежи една од најинтересните лекции на зороастрејската историја: религијата може да биде стара илјадници години, но животот никогаш не мирува.
