Можат ли животните да го почувствуваат земјотресот пред луѓето?
Сведоштвата за необично однесување на животните пред земјотреси постојат со векови – од античка Грција до современа Јапонија и Италија. Иако науката сè уште нема универзален модел за сигурно предвидување на земјотреси, денес постои значително повеќе емпириски и експериментални податоци отколку во 2018 година, кога овој текст првпат беше објавен.
Типични реакции на животните пред земјотрес
Најчесто забележувани однесувања, регистрирани во различни земји и култури, се:
- масовно напуштање на езера и мочуришта од птици,
- бегство на кокошки од кокошарници и прерано кукуригање на петли,
- немир и бегство на добиток од штали и домови,
- необично однесување на кучиња и мачки,
- искокнување на риби од водата,
- масовни движења на инсекти и глодари.
Овие појави не се униформни, но нивната повторливост низ историјата ги прави предмет на сериозен научен интерес.
Историски сведоштва: од античка Грција до модерна Европа
Едно од најстарите документирани сведоштва датира од 373 година пр.н.е., пет дена пред земјотресот во грчкиот град Хелис, кога сите животни – вклучително и стаорци, змии и инсекти – го напуштиле подрачјето.
Слични случаи се забележани:
- во Фурланија (Италија, 1976) – срните масовно ја напуштиле шумата,
- во Лисабон (1755) – црви и инсекти излегувале од земјата,
- во Австрија (1690) – завивањето на кучиња спасило животи во замокот Трефен,
- во Скопје (1963) – забележан немир кај животните во Зоолошката градина,
- во Хаиченг, Кина (1975) – змии и стаорци излегле на површина далеку пред катастрофалниот земјотрес.
Жабите и земјотресите: прв сериозен научен доказ
Најсилниот научен аргумент доаѓа од истражувањето на д-р Рејчел Грант од Open University (Велика Британија), поврзано со земјотресот во Аквила, Италија (2009).
Што покажало истражувањето?
- 96% од краставите жаби го напуштиле подрачјето 5 дена пред земјотресот,
- однесувањето било документирано пред, за време и по настанот,
- жабите се повлекле кон повисоки и побезбедни подрачја.
Ова истражување и денес се смета за најдобро документиран случај на животинско „предвидување“ на земјотрес.
Како науката денес ги објаснува овие феномени?
Сензитивност на електромагнетни промени
Современите студии покажуваат дека пред земјотрес доаѓа до:
- промени во електричните полиња,
- јонизација на воздухот,
- нарушувања во јоносферата.
Некои животни (особено водоземци и риби) се исклучително чувствителни на вакви промени.
Детекција на првични сеизмички бранови
Животните можат да ги почувствуваат т.н. P-бранови (примарни бранови), кои се јавуваат пред разорните S-бранови, а кои човекот обично не ги перципира.
Магнетни сетила и ориентација
Птици, инсекти, риби и дури бактерии имаат вградени магнетни рецептори. Иако магнетните промени сами по себе не објаснуваат страв, тие можат да предизвикаат дезориентација и масовни миграции.
Мирис и испуштање на гасови
Иако оваа теорија е делумно напуштена, одредени животни можат да детектираат зголемено испуштање на радон и други гасови од тлото – појава која денес се следи и со сателити.
А што е со растенијата?
Современите истражувања потврдуваат дека растенијата реагираат на:
- електрични промени,
- микровибрации,
- хемиски сигнали во почвата.
Ненавремено цветање, како кај случаите во Кина во 1970-тите, денес повторно се анализира во контекст на биофизички реакции, а не фолклор.
Може ли ова знаење да спаси човечки животи?
И покрај напредокот, науката сè уште не може сигурно да користи животни како систем за рано предупредување. Но:
- комбинирањето на биолошки податоци со сателитски и геофизички мерења,
- AI-анализа на однесување на животни,
- и IoT-сензори во природни средини,
се сметаат за потенцијална иднина на сеизмологијата.
Истинкт што сè уште не го разбираме
Животните не „претскажуваат“ земјотреси во човечка смисла, но нивната биологија им овозможува да регистрираат суптилни физички промени кои ние ги игнорираме. Разбирањето на тие способности може да значи разлика помеѓу предупредување и катастрофа.
Користени извори за оваа статија:
- US Geological Survey – Earthquake Precursors
https://www.usgs.gov - Rachel Grant et al., Animal behavior and seismic activity, Physics and Chemistry of the Earth
https://doi.org/10.1016/j.pce.2011.05.001 - NASA – Ionospheric disturbances before earthquakes
https://science.nasa.gov - Chinese Earthquake Administration – Haicheng case study
https://www.cea.gov.cn - Nature – Electromagnetic anomalies and earthquakes
https://www.nature.com
