Пред повеќе од две децении, во 2004 година, на српски јазик беше објавена книгата „Психологија во менаџментот“ од Абрахам Маслов. За жал, сѐ уште не и на македонски. А станува збор за дело кое не е само корисно – туку суштинско за секој што сака да го разбере менаџментот не како техника, туку како жива, човечка дисциплина.
Маслов не го гледа управувањето како механички процес. Тој го гледа како однос меѓу луѓе. И токму затоа книгата, и денес, делува модерно. Како што истакнува Андреа Габор, авторката на книгата „The Man Who Discovered Quality“, Маслов „многу пред своето време го величеше менаџментот што заговара соработка и синергетски труд“. Тоа не е случајна пофалба. Таа доаѓа од човек кој темелно го проучувал развојот на современиот менаџмент.
Менаџментот како применета психологија
Ако денес зборуваме за лидерство, организациска култура, емоционална интелигенција или мотивација, речиси секогаш – свесно или несвесно – се движиме по патеки што ги отвори Маслов.
Современиот менаџмент сѐ повеќе се приближува до хуманистичка наука. Она што класичниот индустриски пристап го занемаруваше – човечкиот фактор, меѓучовечките односи, задоволството од работата, ставовите и емоционалните состојби – денес е во прв план. Не затоа што е модерно, туку затоа што е неизбежно.
Концептот на хуманистичка психологија, чиј главен застапник е Маслов, се темели на идејата дека човекот не е само ресурс, туку суштество со потенцијал за раст.
Хиерархијата на потребите – повеќе од пирамида
Најпознатата теорија на Маслов е неговата хиерархија на потребите. Често ја гледаме како пирамида, но суштината не е во формата, туку во логиката.
Во основата се физиолошките потреби – глад, жед, сон. Потоа следуваат потребите од сигурност, припадност, почитување и на врвот – самоактуализацијата.
Самоактуализацијата не е луксуз. Таа е стремеж. Универзален, вроден, спонтан импулс човекот да ги реализира своите суштински можности. Тоа е моментот кога работата престанува да биде само заработка, а станува израз на вредностите.
Маслов зборува и за т.н. „врвни доживувања“ – peak experiences – состојби на занес, екстаза, длабока смисла. Овој концепт е детално обработен во рамки на позитивната психологија, каде се анализираат овие идеи во современ контекст.
Просветен менаџмент – меѓу авторитет и развој
Она што мене особено ме фасцинира е идејата за т.н. просветен менаџмент. Тоа е демократски стил на раководење кој претпоставува дека луѓето се рационални, креативни и самосвесни суштества. Дека имаат внатрешна потреба да се афирмираат преку работата.
Но Маслов не е наивен идеалист. Во прилогот „Мошне супериорен шеф“ тој отвора едно непријатно прашање – што се случува кога во тим постои голема фактичка супериорност на едно лице?
Кога водачот има значително повисок интелектуален капацитет од останатите, партиципативниот менаџмент станува потежок. Супериорното лице брзо ја согледува вистината до која другите доаѓаат постепено. За него молчењето може да биде вистинска физичка тортура.
Но уште поинтересно е што Маслов анализира како таа разлика создава несвесна тензија. Помалку способните можат да станат пасивни. Да чекаат решенија. Да развијат прикриено непријателство. Тоа не е прашање на злоба – туку на заштита на самопочитувањето.
Оваа динамика денес ја препознаваме во современите студии за организациско однесување и тимска психологија, какви што објавува Harvard Business Review.
Авторитетот и искушението на сигурноста
Маслов оди и подлабоко. Зошто луѓето толку често избираат авторитарни личности за водачи?
Тој ја споменува појавата на гранични и параноидни раководители, посочувајќи историски примери како Хитлер, Сталин и сенаторот Joseph McCarthy.
Поентата не е во политиката, туку во психологијата. Во општество во кое луѓето се несигурни, збунети и без јасен идентитет, силната, одлучна и непоколеблива фигура делува привлечно. Таа нуди сигурност. Јасност. Структура.
Демократскиот лидер, кој признава дека не знае сѐ, може да изгледа слаб во очите на оние што бараат апсолутна сигурност. И тука лежи една од вечните дилеми на менаџментот – продуктивност или развој на личноста, брза одлука или долгорочно градење луѓе.
И токму затоа велам – менаџментот без психологија е техника без душа. А психологијата без менаџмент останува теорија без примена.
Маслов не ни нуди рецепти. Ни нуди огледало. А од нас зависи дали ќе имаме храброст да се погледнеме во него.
