Политиката како огледало на општеството
Кога зборувам за политичката мисла, јас не мислам само на теории напишани во дебели книги, ниту на академски расправи што се водат во амфитеатри. Мислам на нешто многу пошироко – на живиот процес во кој едно општество се обидува да се разбере себеси. Политичката мисла е во тесна врска со развојот на општеството како широко одредувачка рамка во која се одвиваат политичките процеси, а тие, сакале ние или не, се составен дел и на самата политичка теорија.
Политичката наука и филозофијата на политиката одамна ја истакнуваат противречноста меѓу претполитичките, теократските состави на животот на старите цивилизации на Истокот и политичките темели на модерната цивилизација што изникна во античка Грција. Кога ќе се спомене античка Грција, неизбежно се мисли на појавата на полисот како простор во кој граѓанинот станува активен субјект, а не само поданик на некаква света власт. Во тој контекст, вреди да се наврати на значењето на античката грчка политичка мисла како пресвртна точка во историјата на западната политичка традиција.
Но таа противречност не исчезнала со вековите. Од средниот век до денес, таа се јавува во различни преодни облици – некогаш прикриена, некогаш брутално видлива. И покрај тоа, самата политичка теорија најчесто го вреднува растот на политичката сфера како подрачје на реализација на општествените вредности. Наместо спас во трансцендентни, теолошки или утописки решенија, таа инсистира на конкретната, историска, човечка заедница како место каде се проверува смислата на нашето заедничко живеење.
Демократијата како историски проект
Во средиштето на ова западно определување стои политичката теорија на демократијата. Не како празен збор што лесно се злоупотребува, туку како темелна вредност на политичкото општество. Демократијата, во својата суштина, претпоставува дека човекот е повеќе од поданик – тој е граѓанин, субјект на одлука, носител на право и одговорност. Историската реализација на демократијата не е права линија, туку сложен и често болен процес, но сепак претставува смислен пат на развој на човекот како општествено битие.
Современото разбирање на демократијата, како што го дефинираат релевантни институции како International IDEA, ја вклучува владејачката одговорност, владеењето на правото и заштитата на човековите права. Тука не станува збор само за избори, туку за целокупна култура на политичко учество и правна рамка што ги гарантира слободите.
Аристотел и темелите на политичката анализа
Врв на античките расправи за политиката, и тоа не е претерување, претставува Аристотеловата „Политика“. Во ова капитално дело, достапно и денес преку академски извори како Stanford Encyclopedia of Philosophy – Aristotle’s Political Theory, се засноваат и интерпретираат основните аспекти на политиката како наука и како практика. Политиката се истражува како реалитет на различни емпириски облици на власт во државната заедница и како наука за природата, функцијата и целите на таа заедница.
Тој двоен план – емпириски и нормативен – ги карактеризира и подоцнежните „политики“. Од една страна, имаме истражување на позитивните модели на власта, на институциите, на историскиот развој. Од друга страна, имаме изградба на теории за тоа какво треба да биде општеството. Во тој распон се разгрануваат двата главни, меѓусебно поврзани израза на политичката мисла: политичката наука, како збир на теории и сознанија за емпирискиот супстрат на политичките облици, и филозофијата на политиката, како дисциплина што ги разгледува човековите вредносни остварувања во рамките на животот на политичката заедница.
Политичка држава и држава како меѓународен субјект
Поимот политичка држава го опфаќа нејзиниот уставен поредок. Тука станува збор за начинот на кој власта е организирана, ограничена и легитимирана во рамките на една заедница. Тој поим се разликува од поимот држава во меѓународноправна смисла, каде што државата се разбира како субјект што воспоставува односи со други држави – посебни територијални и општествено-политички целини.
Современата меѓународна рамка, каква што е поставена со Повелбата на Обединетите нации, ја признава државата како основна единица на меѓународниот поредок. Денес, повеќето држави членки на ОН се организирани на политичко начело, односно како уставни заедници на граѓани со дефинирани институции и правен систем.
Според нововековното природно право, чии темели се разработени во делата на мислители како Хуго Гроциј, законите на државите како заедници на умни суштества се темелат на разумот како заедничко својство на човечкиот род. Тоа значи дека легитимитетот не доаѓа од божествено откровение, туку од рационално оправдување.
Кога државата не е политичка
Освен политички држави, постојат и такви што се втемелени на други начела – национални, религиозни или расни. Во таквите држави, човекот не е слободен граѓанин затоа што е човек, туку затоа што припаѓа на одредена вера, народност или раса. И тука се враќаме на почетната дилема: дали политиката е простор на слободно обликување на заедничкиот живот или инструмент за исклучување.
Ова прашање не е историска реликвија. Тоа е живо прашање на нашето време. Во свет во кој идентитетите повторно стануваат силни политички алатки, потребно е постојано да се преиспитува што значи да се биде граѓанин – и што значи да се живее во политичка држава.
Јас верувам дека вредноста на политичката мисла не е во тоа да ни даде конечни одговори, туку да нè научи да поставуваме поточни прашања. А тоа, во крајна линија, е првиот чекор кон зрело општество.
