Кога велиме карта, најчесто мислиме на нешто познато, практично, речиси секојдневно. Но, картата никогаш не е само слика. Таа е намалена претстава на закривената Земјина површина, на нејзини делови, па дури и на планетите и нивните сателити, пренесени во рамнина. И тука е првата работа што вреди да се каже отворено – таа претстава не може да биде целосно верна. Секоја карта е, по дефиниција, деформирана. Прашањето не е дали има деформација, туку колкава е таа и зошто е прифатена. Одговорот лежи во картографската проекција и во размерот.
Картата како стара човечка алатка
Картата е еден од најстарите извори на просторни информации и една од најупотребуваните човечки придобивки. Уште од 18-тиот век до денес, таа е предмет на бројни поделби и класификации. Најчесто, и најпрактично, картите се делат според размерот. Постојат карти со крупен размер – од 1:25.000 до 1:500.000, па дури и до 1:1.000.000 – и карти со ситен размер, од 1:500.000 или 1:1.000.000 па нагоре.
Картите со крупен размер настануваат директно од теренски снимања. Тие се поблиску до реалноста, побогати со детали. Картите со ситен размер, пак, се добиваат со намалување на овие крупни карти, но и со нужно генерализирање на содржината. Токму тука почнува тивката уметност на картографијата – што ќе остане, што ќе се поедностави, а што целосно ќе исчезне од приказот.
Содржината како порака
Ако размерот зборува за големината, содржината зборува за намерата. Според неа, картите се делат на кореографски, односно географски во потесна смисла, и тематски. Посебна група претставуваат картите на небото, океанографските и поморските карти.
Географските карти ги прикажуваат речиси сите географски елементи – релјеф, води, вегетација, населби, сообраќајници. Ништо не е издвоено како главно, затоа што целината е пораката. Тие се слика на просторот како систем.
Тематските карти, напротив, имаат фокус. На нив се истакнува еден географски елемент или повеќе елементи поврзани со конкретна тема. Постојат геолошки, хидролошки, метеоролошки, вегетациски, демографски, историски, сообраќајни, туристички, археолошки, етнографски и многу други. Секоја од нив, свесно, го жртвува целото за да ја засили пораката.
Карти што водат и карти што предвидуваат
Поморската или навигациската карта е слика на пловно подрачје изработена во одредена картографска проекција. Таа не служи за убавина, туку за ориентација, за одредување положба, курс и безбедна пловидба. Постојат генерални, крајбрежни и пристанишни навигациски карти, секоја со своја строго дефинирана улога.
Метеоролошката, или синоптичката карта, пак, е моментална слика на атмосферата. Таа прикажува податоци за притисок, температура, ветер, влага, облачност и врнежи и служи за краткорочна прогноза на времето. Се изработува во мал размер, најчесто во стереографска проекција, и постои во два основни вида – приземна и висинска. Денешните дигитални прогнози, колку и да изгледаат модерно, сè уште ја имаат оваа карта како своја основа, само збогатена со сателитски податоци и модели.
Како настанува една карта
Изработката на картата секогаш почнува со избор на картографска проекција. Тој избор не е техничка ситница, туку суштинска одлука, зависна од просторот што се прикажува и од намената на картата. Потоа се нанесува географската содржина – води, релјеф, сообраќајници, населени места, географски називи, граници.
Најчувствителниот дел е генерализирањето, особено на општествената содржина. Кои населени места ќе се појават, кои патишта ќе бидат прикажани, што ќе се истакне, а што ќе се премолчи. Често, токму според точноста и доследноста на географските називи се оценува вредноста на една карта. И тоа со право – имињата се меморија на просторот.
Картата на небото
Картата на небото е посебна приказна. Таа претставува слика на дел или на целото ѕвездено небо во одредена картографска проекција, со мрежа на деклинации и ректасцензии. Служи за пронаоѓање на ѕвезди, галаксии и други небесни тела, како и за анализа на астрономски фотографии. На неа се означуваат и патеките на планетите, кометите, метеорите и зодијачката светлина.
Во 1887 година, Меѓународниот астрономски конгрес препорачал систематско фотографирање на целото небо. Од 1930 година, соѕвездијата се официјално омеѓени со лакови на деклинациски и ректасцензиски кружници, врз основа на одлуките на генералните собранија на International Astronomical Union во Кембриџ (1925) и Лејден (1928). Овој систем и денес е темел на современата астрономска картографија, надграден со сателитски мисии како Gaia.
Картографијата меѓу науките
Развојот на картографијата е поттикнат од географијата и геодезијата, но таа јасно се разликува од нив. Географијата го проучува изгледот, содржината и значењето на делови од Земјината површина. Геодезијата ја мери самата Земја. Картографијата, пак, се занимава со нешто трето – со претворањето на просторната стварност во графички приказ во рамнина. Таа не е само техничка дисциплина, туку јазик. Јазик што зборува за просторот, но секогаш со свесен избор што да каже, а што да премолчи.
