Понекогаш, кога читаме некој автор, веднаш чувствуваме дека не пишува за да нѐ забавува, туку за да нѐ оттурне од удобноста. Токму таков е и Чедомир Ќупиќ во книгата „Политика и професија“ – јасен, строг, прецизен и без многу простор за бегање од суштината. Овде не станува збор само за политика како техника на владеење, ниту само за професија како формално занимање. Станува збор за нешто подлабоко: за вредностите како единствена вистинска смисла на животот, и за човекот кој или ќе остане исправен во својата професија и етика, или полека ќе се распадне однатре.
Професијата е форма на човечко достоинство
Кога ќе се каже професија, денес многумина помислуваат на занимање, плата, кариера, позиција. Но тоа е премалку. Професијата, ако ја сфатиме сериозно, е конкретно умеење, вештина и знаење без кое не може чесно и добро да се врши една дејност. Таа не е само начин да се заработи, туку начин човекот да влезе во светот на културата, во својата втора, вистинска природа. Без професија, човекот е само биолошко суштество. Со професијата, тој станува морално обврзано суштество.
Токму затоа, да се погази професијата не е мала отстапка. Тоа не е „снаоѓање“, ниту „практичност“, ниту „мало попуштање“. Тоа е удар врз сопствената човечка структура. Човек што ја носи логиката на професијата исправено, живее смислен и достоинствен живот. А човек што ја прифаќа нејзината деградација, дури и кога тоа го прави „само малку“, почнува да го нарушува сопствениот живот. Во таа смисла, професионалноста не е административна категорија, туку етичка вертикала.
Кога човекот попушта, не се руши само поединецот, туку и општеството
Човек што ја доведува во прашање професијата – од користољубие, од страв, од принуда или од желба да си помине полесно – станува внатрешно скршен човек. Поделен човек. Получовек. Ова можеби звучи остро, но токму така и треба да звучи. Зашто секое нарушување на професионалната логика, особено кога се претвора во навика, создава атмосфера во која луѓето веќе не стојат зад принципи, туку само зад личен спас.
Кога таквата појава ќе се рашири, тогаш не страда само поединецот. Страда заедницата. Во општеството почнува да владее една ниска, подземна, глувчешка психологија – психологија на страв, приспособување, молк и ползење. И тогаш повеќе не се прашува што е исправно, туку што е исплатливо. Не се прашува што е чесно, туку што е безбедно. А таму каде што луѓето се оттурнати од достоинството, тешко може да има стабилна политика, сигурен поредок и здрава јавност.
Затоа отпорот кон сѐ што ја урива професијата не е тврдоглавост, туку човечка должност. Не смее да се прифати ниедна наредба што оди против логиката на професијата. Тие што ја бранат професионалната чест, во исто време се борат и за уредно, стабилно и сигурно општество.
Вредностите не се украс на животот, туку негови светилници
Вредностите ја чинат смислата на животот. Тоа не е поетска формулација, туку суштински увид. Без вредности, човекот не знае каде оди, ниту по што се мери. Тие се животни ориентири, светилници без кои и најспособниот човек може да залута. Кога вредностите се доведуваат во прашање, кога се разнебитува вредносниот систем, тогаш животот почнува да се обесмислува. Луѓето скитаат, се трошат, се губат, а понекогаш и сосема исчезнуваат во внатрешна празнина.
И токму затоа моралната криза е најопасна. Материјалната сиромаштија е тешка, политичката криза е драматична, институционалната слабост е сериозна – но вредносната криза е најпогубна, затоа што ги урива самите мерила според кои човекот разликува добро од зло, исправно од погрешно, достоинство од понижување. Теоријата на вредности во филозофијата токму на тоа потсетува: вредностите не се периферни, туку стојат во срцето на моралната, општествената и естетската проценка. А кога тие мерила ќе се искршат, потребни се децении, понекогаш и генерации, за повторно да се воспостават.
Деспотијата секогаш сонува за изолиран човек
Еден од најсилните увиди во овој текст е оној за изолираниот поединец. Идеалот на секој деспот, тиранин или диктатор не е силен, достоинствен и поврзан човек. Напротив. Неговиот сон е атомизиран поединец, сведен на голо преживување. Човек кој не мисли на другиот. Човек што не гледа заедница. Човек што трча само за сопственото парче сигурност.
Таа логика особено јасно се гледа кога вештачки се создава недостиг – на храна, енергија, основни добра, стабилност, информации. Тогаш почнува трката. Се буди инстинктот на грабеж, а чувството за другиот се намалува. И дури кога реалната опасност ќе помине, психологијата на грабнување често останува. Тоа е една од најтажните слики на човекот: не само кога е во страв, туку кога и по стравот останува заробен во неговата логика.
Оваа мисла денес звучи особено современо. Современите системи на моќ не владеат само преку сила, туку и преку расцепкување на луѓето, преку недоверба, преку замор, преку чувство дека секој е сам за себе. Токму затоа прашањето за вредностите не е старомодно, туку радикално актуелно.
Без повисока смисла, животот се сведува на мизерување
Без повисоки цели, без смисла, без вредности, животот станува обично мизерување. Ова е реченица што треба да нѐ оттурне од секоја плитка философија на преживување. Не е доволно човек да постои. Не е доволно да се движи, да стекнува, да троши, да се снаоѓа. Прашањето е: според што живее? Што му е мерило? Што брани во себе кога никој не го гледа?
Само врз основа на смислата и вредноста може да се просудуваат и фактите, и постапките, и политиките, и одлуките. Без мерила, човекот останува во природно сурова и груба состојба. Затоа живот без етичност и поетичност е празен, здодевен и тажен. Вредностите не го стегаат животот – тие му даваат ерос, благородност и естетички раскош. Тие не го сведуваат човекот, туку го издигнуваат.
И тука текстот станува поголем од политика. Станува текст за човекот како суштество што не може да живее само од функција, корист и нагон. На човекот му треба смисла. Без неа, сѐ може да има, а ништо да не вреди.
Политика без морал станува опасна техника на моќ
Издвојувањето на политиката од моралот и етиката е трагично и погубно. Ова не е идеалистичка забелешка, туку историска лекција. Секогаш кога политиката ќе се ослободи од морална одговорност, таа почнува да се претвора во техника на манипулација, насилство, егоизам и терор над јавниот простор. Токму затоа и современите меѓународни стандарди на добро управување инсистираат на отвореност и транспарентност, како и на јавен интегритет како темели на демократското владеење.
Кога политичкиот поредок е отворен, пристапен и јасен, тој се темели на јавност, на искажување, на видливост на одлуките и на дијалог меѓу политичките субјекти. Во таков простор аргументите се одмеруваат, причините се слушаат, а подобриот аргумент има шанса да дојде до израз. И тоа не е само демократска форма. Тоа е цивилизациска дисциплина.
Кога, пак, доминира тајноста, тогаш настапуваат самоволието и изненадувањето. Не се разговара, туку се соопштува. Нема дијалог, туку монолог. А таму каде што монологот ја заменува политиката, неизбежно се шират немоќ, страв, рамнодушност и чекање. Советот на Европа токму затоа го нагласува правото на пристап до службени документи и јавноста на одлучувањето како суштински демократски принцип, а Северна Македонија во август 2024 ја ратификуваше Тромсо конвенцијата за пристап до официјални документи.
На крајот, сѐ се враќа на едно исто прашање
На крајот, ова не е само текст за политика. Не е само ни за професија. Ова е текст за човекот што мора да избере дали ќе живее според вредности или според страв. Дали ќе остане исправен или ќе се прилагоди до степен да се изгуби себеси. Дали ќе ја брани смислата на животот или ќе ја замени со гола функција и преживување.
Вредностите не се луксуз за добри времиња. Тие се темел кога времињата стануваат лоши. Тие се светилници на животот токму тогаш кога околу нас сѐ почнува да се затемнува. И можеби токму затоа оваа мисла денес звучи толку неопходно: човек без вредности може да биде успешен во очите на светот, но внатрешно останува празен. А човек што има вредности, дури и кога е под притисок, има нешто што не може лесно да му се одземе – сопствената смисла.
