Кога зборуваме за ентузијазам, речиси секогаш мислиме на нешто позитивно, на енергија што нè крева, што нè турка напред, што нè прави „живи“. Но, ако го отвориме Франсоа-Мари Аруе Волтер, ќе видиме дека тој збор за него не бил толку едноставен, ниту безопасен. Волтер, роден во 1694 година и починат во 1778, не бил човек кој ги прифаќал зборовите здраво за готово. Тој ги распарчувал, ги вртел од сите страни и ги тестирал со разумот, како што златар ја проверува чистотата на металот.
Просветител што не верува во заслепеност
Волтер е еден од најгласните гласови на француското просветителство, мислител кој верувал дека општествениот напредок е невозможен без толеранција. Токму затоа, Христијанството и особено Католичката црква често се наоѓале на спротивната страна од неговите аргументи. Го обвинуваа дека ја подрива религијата, а со тоа и монархијата. Тој, пак, тврдел дека најголемата опасност за моралот не е критиката, туку слепата верба.
Интересно е што Волтер не бил револуционер во класична смисла. Не бил приврзаник на републиканскиот модел, ниту верувал дека масите, препуштени сами на себе, ќе создадат разумно општество. Неговиот идеал била умерена и либерална монархија, водена од образовани и просветени елити. И покрај тоа, заедно со Жан-Жак Русо, историјата ќе го запамети како еден од интелектуалните предвесници на Француската револуција.
Волтер и неговиот немирен ум
Зад него останале дела кои и денес се читаат и анализираат – романот Кандид, Филозофски писма, Филозофски речник, како и повеќе од 40.000 писма, од кои околу 15.000 се систематизирани во 13 тома на „Плејади“. Токму во „Филозофски речник“ тој се задржува на поимот што и денес ни создава забуна – ентузијазмот.
Што навистина значи ентузијазам?
Волтер почнува провокативно. Зборот, вели тој, доаѓа од грчки и означува вознемиреност, внатрешен немир, речиси телесна состојба. Се прашува дали Грците го измислиле за да ги опишат тие чудни потреси во утробата, стегањето на срцето и забрзаниот тек на „пламените духови“ кои се креваат од стомакот кон мозокот кога човек е длабоко погоден од нешто.
Дали ентузијазмот првично бил име за телесно вознемирување, за грчењето на Питија на триножецот во Делфи, додека го примала Аполоновиот дух? Или ние денес под истиот збор сместуваме цел спектар на чувства – од одобрување и чувствителност, преку возбуда и страст, па сè до занес, лудост и бес?
Тенката линија меѓу занес и болест
Волтер нè води низ примери кои се речиси филмски. Земјомер кој на трагедија гледа само со ладно око, забележувајќи ја правилната структура. Млад човек кој е толку возбуден што ништо не забележува. Жена која плаче. Друг млад човек кој е толку потресен што и самиот ќе направи трагедија. Токму тука, вели Волтер, се појавува „болеста на ентузијазмот“.
Истото го гледа и во историјата. Римските офицери кои војната ја сфаќале како занает, влегувале во битка мирно, како градежник што се искачува на покрив. А Јулиј Цезар, стоејќи пред споменикот на Александар Македонски, плачел. Едните без ентузијазам, другиот преплавен од него.
Кога страста ја преминува границата
Во уметноста, разликата е уште поочигледна. Овидиј за љубовта зборувал со дух и дистанца. Сафо, пак, ја изразила со чист ентузијазам. Ако е точно дека токму тоа ја чинело живот, тогаш, вели Волтер, тоа е затоа што ентузијазмот кај неа преминал во лудост.
За него, ентузијазмот најчесто е дел од лошо сфатена побожност. Го опишува младиот факир кој, гледајќи во врвот на сопствениот нос и повторувајќи молитви, постепено се загрева до точка кога почнува да верува во сопствени илузии. Во таа состојба, ентузијазмот станува болест, а разумот целосно исчезнува.
Разумот како противтежа
Најретка работа, заклучува Волтер, е да се поврзе ентузијазмот со разумот. Разумот значи да се гледаат нештата такви какви што се. Кој во пијанство гледа двојно, е лишен од разум. Ентузијазмот е како виното – може целосно да ги разори нервите и умот, но може и само малку да ја забрза работата на мозокот.
Токму тој вториот облик, разумниот ентузијазам, Волтер го гледа кај големите поети. Тоа е ентузијазам што ја усовршува уметноста, што некогаш ги наведувал луѓето да мислат дека поетите се инспирирани од боговите. И не без причина.
Кога ентузијазмот му служи на разумот
Како разумот управува со ентузијазмот? Така што најпрво ја црта патеката. Разумот го држи моливот, ја поставува композицијата. А потоа, кога треба да се вдахнат страстите, фантазијата се загрева, ентузијазмот влегува во игра. Поетот трча, понесен од трката, но патеката е веќе обележана.
И токму тука, можеби, Волтер ни остава лекција што е поактуелна од кога било. Ентузијазмот без разум е опасен. Разумот без ентузијазам е стерилен. Но кога ќе се сретнат, тогаш се раѓа нешто што трае.
