Будност во заумноста, стојност во стварноста

„Во заумност сосе стварност“ е книга што не се отвора како обичен поетски ракопис. Во неа се влегува како во предел одамна насетуван, но сѐ уште недоискажан; како во ноќ во која гласовите не се слушаат веднаш, туку се откриваат постепено, низ бдеење, низ трпение, низ внатрешна подготвеност читателот да ја прифати песната како животна состојба, а не како книжевен украс.

Ова дело е капитално не само по својот обем, туку пред сѐ по својата внатрешна нужност. Тоа е поетско кредо испеано низ шест поврзани, а истовремено автохтони стихозбирки. Секоја од нив има сопствен здив, сопствена темнина, сопствена светлина, сопствено движење кон смислата. Но сите заедно создаваат една голема, цврсто изведена духовна градба. Не станува збор за механички склопени циклуси, ниту за случајна низа песни. Оваа книга има своја архитектура, свој ритам, свој подземен тек и своја височина. Таа се чита како целина што се самодокажува.

Шесте стихозбирки во неа се како шест премини низ човековата внатрешна историја: од глувата ноќ кон изворот, од каменот кон зборот, од трагата кон љубовта, од смирението кон природната состојба на непокорот. Таквиот пат не е праволиниски. Тој е стрмен, на места темен, на места речиси болен, но никогаш без смисловна насока. Во него се препознава поет што не пишува за да се олесни, туку за да издржи; не пее за да се оддалечи од стварноста, туку за да ја продлабочи; не ја повикува заумноста како бегство, туку како скриена страна на вистинското постоење.

Зашто заумноста во оваа книга не е магла. Таа не е нејасност, ниту произволност, ниту самодоволна игра. Таа е внатрешниот простор во кој стварноста ја добива својата друга димензија. Она што во секојдневието изгледа немо, скршено, обично или премолчено, во песната станува знак. Каменот добива паметење. Коренот добива глас. Молкот станува поле на судир. Ноќта станува будност. Љубовта станува последен доказ дека човекот сѐ уште е животворен. Сѐ што е стварно во ова дело е допрено од заумното, а сѐ што е заумно е закотвено во земја, тело, болка, крв, корен и достоинство.

Прва целина: Ноќта

Првата голема состојба на книгата е ноќта. Таа не е само време на темнина, туку време на најголема присутност. Во „Глуви одгласи во една ноќ“ лирскиот субјект стои сам, но не испразнет; онемен, но не обезгласен; загрозен од студ, ветришта, сенки и молк, но сѐ уште исправен. Неговата будност е речиси судбинска. Тој знае дека песната може да биде последна, па затоа мора да биде вистинита. Во таа ноќ не се бара спокој, туку смисловен опстој. Не се бара лесна утеха, туку потврда дека човекот, и кога е сам, не е без корен.

Ова е поезија на стоење. На истрајување. На внатрешно исправување пред сѐ што сака да го навали човековото достоинство. Затоа во овие песни толку често се јавуваат коренот, стеблото, каменот, врвот, реката, огнот, сонцето. Тоа не се само слики од природата. Тоа се облици на опстој. Коренот не е ботаничка метафора, туку доказ дека човекот не смее да биде откорнат додека има крв во него. Стеблото не е мирна слика, туку стремеж кон височина. Каменот не е неподвижност, туку материјал за мост, за ѕид, за сведоштво. Огнот не е само страст, туку опасност и прочистување. Сонцето не е секогаш благо; понекогаш е забесто, испитувачко, беспоштедно.

Втора целина: Извори во стени

Во втората целина, „Извори во стени“, песната добива поостра, погуста и посурова сликовност. Тука се јавуваат градови што се повторуваат, воини што се враќаат од бесцелни битки, мртви деца што не колнат, туку само гледаат, коњи пред пад, рани што треба да се покријат, извори што избиваат од тврдина. Ова е простор на човечка ранетост без патетика. Авторот не ја разубавува трагедијата, но не ѝ дозволува ни да стане евтин очај. Војната, губењето, пустошот и изгнанството се сведени на најтешкото прашање: како човекот да остане човек кога сѐ околу него го навикнува на бесчувствителност?

Во ова дело човечноста не е мека доблест. Таа е тешка дисциплина. Да се остане човек значи да се памети, да се трпи, да се именува, да се враќа гласот таму каде што насилството го оставило само крикот. Поетот не стои над страдањето, туку во него. Но токму затоа неговиот збор не е надворешен суд. Тој е сведоштво од внатре, од срцевината на искуството, од местото каде што песната и раната се допираат.

Трета целина: Сеедно каде со скаменет збор на забесто сонце

Во третата целина, „Сеедно каде со скаменет збор на забесто сонце“, самиот збор станува главен јунак на поетската драма. Зборот кај Љупчо Димитровски не е лесен, не е случаен, не е распуштен во говорливост. Тој е делкан, скаменет, сочуван од трошење. Тој може да биде огнен, снеможен, рамнодушен, громовен, но никогаш не е неважен. Во оваа поезија зборот има судбина. Тој се бори да не биде сведен на тажаленка, на празна изјава, на звук без суштина. Затоа песната е постојано градење: збор врз збор, молк врз молк, камен врз камен.

Тоа е една од најдлабоките автопоетички линии на книгата. Поезијата овде не се создава од лесна инспирација, туку од потреба зборовите да бидат спасени од бесмисла. Да се напише песна значи да се спротивстави жив збор на рамнодушен свет. Да се изговори сопственото значи да се одбрани просторот во кој човекот сѐ уште не е поразен. Затоа оваа книга не е само лирска, туку и етичка. Таа има своја совест.

Четврта целина: Гласови во траги

Во „Гласови во траги“ делото се отвора кон најширокиот хоризонт на паметењето. Таму се појавуваат неиспеани песни, недопеани песни, припеви. Тоа е свет во кој ништо суштинско не исчезнува докрај, туку останува како трага, како одглас, како недоречен знак што бара ново слушање. Гласовите во оваа целина не се само лични. Во нив има предци, потомци, ближни, далечни, сенки, сеништа, народ, земја, историја, љубов, страв, надеж. Секој глас носи дел од една поголема, недовршена песна.

Тука се гледа дека лирскиот субјект на ова дело не е затворен во приватна исповед. Тој е личен, но не е приватизиран. Неговата самост не е отсеченост од другите, туку место каде што се собираат многу судбини. Во него зборуваат личните години, но и родовата меморија. Во него се вкрстуваат телото и народот, љубовта и историјата, семето и гробот, сегашното бдеење и дамнешниот одглас. Затоа оваа поезија има речиси епска истрајност, иако останува лирски сосредоточена.

Особено важна е недовршеноста. Во ова дело многу нешта се недопеани, недосонети, недоизговорени. Но таа недовршеност не е слабост, туку животна вистина. Човекот никогаш не ја допева целата своја песна. Не ги собира сите гласови. Не ги толкува сите знаци. Не ги затвора сите рани. Сепак, токму во продолжувањето, во бдеењето, во обидот повторно да се стане, се наоѓа достоинството. Песната не го укинува недостигот; таа му дава форма што може да се издржи.

Петта целина: Љубови и смирение

Петтата целина, „Љубови и смирение“, ја носи најдлабоката човечка топлина на книгата, но и нејзината најзрела тишина. Љубовта тука не е украсен мотив, ниту бегство во интимност. Таа е сила што го проверува човекот до крај. Љубовта е огнен збор, телесна и духовна возбуда, светлина што не се предава пред грубоста, пред безочноста, пред премалувањето. Таа е место каде што човекот уште еднаш ја докажува својата животворност.

Но љубовта во ова дело не останува само во жар. Таа постепено се доближува до смирение. Тоа смирение не е замолчување, ниту оставка, ниту умор без достоинство. Тоа е висока состојба на духот што минал низ многу огнови и знае дека најдлабокиот глас не мора секогаш да биде најгласен. Смирението е зрелост на страста, нејзино прочистување, нејзино претворање во трајна внатрешна светлина. Така љубовта и смирението стануваат две лица на истата човечка полнота.

Шеста целина: Природна состојба

Последната целина, „Природна состојба“, ја враќа книгата кон првичните елементи, но не како враќање во идилија. Природата тука е мера, суд и засолниште. Таа покажува дали човекот е во согласност со својот корен, со својот род, со својот говор, со својот непокор. Небото, земјата, хоризонтот, прелетот, сонцето и коренот се јавуваат како завршни знаци на едно долго поетско патување. По ноќта, по каменот, по зборот, по трагата, по љубовта, човекот треба повторно да се провери во природната состојба на своето постоење.

Таа природна состојба не е мир без борба. Таа е непокор. Но не непокор како надворешна гестикулација, не како бучен отпор за пред други, туку како длабока вкоренетост. Како сонце в срце. Како достоинствен говор на корен што не се предава. Завршната вертикала на книгата токму таму ја добива својата полнота: човекот може да биде премален, ранет, обѕидан, снеможен, но не мора да биде поразен. Додека во него има глас, додека во него има корен, додека во него има љубов и паметење, неговиот опстој не е случаен.

Книга на голем внатрешен напор

„Во заумност сосе стварност“ е книга на голем внатрешен напор. Таа не им припаѓа на поетиките на лесното допаѓање. Нејзината убавина не е мазна, не е декоративна, не е веднаш податлива. Таа е камена и огнена, но и водена; темна, но со силни зраци; тешка, но животворна. Во неа има реченици што личат на камења, слики што се отвораат како рани, гласови што се враќаат од далечини, тишини што не мируваат. Таквата поезија бара читател што не се плаши од густина.

Во македонската книжевна чувствителност ова дело стои на линијата на поезијата што не ја раздвојува личната судбина од судбината на јазикот, земјата и родот. Но тоа не значи дека книгата се затвора во колективна декларативност. Напротив, нејзината сила е во тоа што големите теми ги носи преку лична болка, лична љубов, личен молк, лична истрајност. Колективното овде не е парола, туку длабински слој на индивидуалното. Народот не се повикува однадвор; тој се чувствува во коренот, во стеблото, во гласот, во трагата, во достоинството.

Затоа ова дело може да се чита како духовна автобиографија, но и како поетски тестамент. Како книга на човек што долго стоел на ветромет и не се откажал од својот збор. Како книга на поет што знае дека песната не спасува сѐ, но без неа многу нешта би останале без име, без мера и без последна човечка светлина. Како книга што верува дека и најглувата ноќ има свој ранозорен глас, ако има кој да го дослуша.

Песната не е одвоена од животот

Најважното во „Во заумност сосе стварност“ е токму тоа: песната не е одвоена од животот. Таа е негово продолжување во подлабок регистар. Таа го прима она што животот не успеал да го изговори, го чува она што стварноста го загрозила, го осветлува она што заумноста го сокрила, го враќа гласот таму каде што молкот бил предолг. Во таа смисла, ова дело не е само книга што се чита; тоа е книга што сведочи.

И кога ќе се затвори последната страница, останува чувството дека поетот не ја завршил песната за да замолчи, туку за да ја остави исправена пред времето. Како стебло. Како камен. Како корен. Како човек што знае дека стварноста без заумност е плитка, а заумноста без стварност е беспочвена. Меѓу нив, во нивниот судир и нивната согласност, се раѓа ова дело: будно, стамено, љубовно, смирено и непокорливо.

„Во заумност сосе стварност“ е токму тоа – поетска книга што ја брани човековата внатрешна височина. Книга што не бара брзо признание, туку трајно читање. Книга што останува да стои во македонскиот јазик како сведоштво дека зборот, кога е животворен, може да биде и засолниште, и рана, и сонце, и корен, и последен непокор.