Знаете за островот Голем Град?
Ако некогаш сте стоеле на брегот на Преспанското Езеро и сте погледнале кон југозапад, веројатно ви се сторил како темна карпа што мирно лежи на водата, далечна и тивка, како да не сака да биде откриена. И токму во таа воздржаност е неговата моќ. Голем Град не е остров што ве повикува гласно. Тој чека да му пристапите со трпение.
Остров што не се наметнува
Голем Град е единствениот остров во Република Северна Македонија и се наоѓа во Преспанско Езеро, на околу еден километар од брегот. Во близина е тромеѓето меѓу Македонија, Албанија и Грција, а најблиско населено место е Стење. Не е случајно што со децении се зборува за него како за потенцијална туристичка точка – но таква што бара мерка, почит и водич.
Денес островот е дел од строго заштитено подрачје и е отворен исклучиво за организирани посети, кои ги реализираат лиценцирани туристички водичи од Национален парк Галичица. Токму тука во текстот е логично да се хиперлинкува фразата организирани туристички посети кон официјалната страница на Националниот парк, каде информациите редовно се ажурираат и се функционални.
Карпа што станала прибежиште
Островот има речиси кружна форма, со димензии околу 680 на 440 метри и површина од приближно 20 хектари. Вертикалните карпести страни се издигаат од 15 до 50 метри над водата, а пристап е можен само на две места – на северозападниот и југоисточниот крај, каде има мали природни плажи и процепи во карпите.
Токму таа природна непристапност го направила Голем Град идеално засолниште низ вековите. Не бил фреквентен воден пат, ниту некогаш бил класично утврден град, но сепак бил место каде луѓето бегаале, се криеле и преживувале. Околу пристаништата и денес се гледаат камени ѕидови без малтер, широки и до два метра, како неми сведоци на стравовите и надежите на оние што тука доаѓале.
Историја врежана во камен
Археолошките истражувања покажуваат дека животот на островот започнал уште во елинистичкиот период. Подоцна, во доцната антика, биле обновувани утврдувањата и биле изградени ранохристијански цркви. Во средновековието, Голем Град повторно станал духовно и безбедносно прибежиште.
Особено значајни се локалитетите околу црквите Св. Петар и Св. Димитрија, каде се откриени гробови од 14-тиот век. Археолошките ископувања, водени со децении од д-р Вера Битракова-Грозданова, открија уште ранохристијански цркви од 4-тиот и 5-тиот век. Се верува дека на островот некогаш имало дури седум цркви, што зборува за густо населување.
Во црквата Св. Петар постои фасадна фреска со композициите „Опсадата на Цариград“ и „Бегството во Египет“. Академик Цветан Грозданов ги смета за вистинска реткост на Балканот – фразата реткост на Балканскиот Полуостров е соодветна за хиперлинк кон релевантен академски или музејски извор што обработува средновековна фрескоживопис.
Од цистерна до олтар
Еден од најфасцинантните објекти на островот е поранешна цистерна од доцната антика, со канали за вода, која во средниот век ја губи првичната намена. Кога на островот дошле монасите, тие ја препознале, ја преградиле и ја претвориле во сакрален простор, живописувајќи ја. Тоа е еден од оние моменти кога архитектурата, верата и нуждата се спојуваат во нешто сосема ново.
Пронајдените монети – од хеленистичкиот период, римската епоха, времето на Јустинијан, па сè до средниот век – сведочат за трговски врски и културни влијанија. Особено впечатлива е сребрената монета од времето на Волкашин, пресечена напола, како симболичен предмет поврзан со верувањата за задгробниот живот.
Остров на птици, растенија и тишина
Голем Град не е само историски музеј на отворено. Тој е и жив екосистем. Пеликанот, или носитот, е еден од неговите најпрепознатливи жители. Овде, на Големото и Малото Преспанско Езеро, престојува од средината на април до средината на октомври, во јата што понекогаш бројат над сто птици. Фразата Преспански пеликани е логичен хиперлинк кон меѓународен орнитолошки извор или заштитна програма.
Флората е подеднакво импресивна. Доминира фојата (Juniperus excelsa), бавнорастечко дрво чии примероци на островот се постари од три века, а некои и над илјада години. Регистрирани се околу 160 видови папрати и семени растенија, од кои значителен дел се јужноевропски флорни елементи.
Контролиран пристап, зачувана суштина
Денес островот има јасно обележана патека со информативни табли на македонски и англиски јазик, како и пристапен мост на најбезбедната точка. Сето тоа не е направено за удобност, туку за контрола – за движењето да биде ограничено и природата да остане недопрена.
Голем Град не е дестинација за масовен туризам. Тој е остров за оние што сакаат да слушаат, а не само да гледаат.
