Има опери што се слушаат како музика, и опери што се преживуваат како судбина. „Тоска“ на Џакомо Пучини спаѓа во вторите. Таа не бара од гледачот да биде оперски познавач, ниту да влегува во салата со однапред научена историја на жанрот. Доволно е да го следи човечкиот нерв на приказната: љубов што се брани, власт што уценува, уметник што одбива да се покори и жена што во неколку часа минува низ целата темнина на страста, стравот, верата и жртвата.
Во рамките на 54. Мајски оперски вечери, на сцената на Националната опера и балет вечерва, со почеток во 20 часот, че биде изведена „Тоска“ од Пучини. Официјалната програма на НОБ ја најавува изведбата како дел од фестивалското издание што трае од 9. до 31. мај.
Фестивалска вечер со меѓународен печат
Изведбата ќе ја води диригентот Марчин Наленч-Њешјоловски од Полска, во режија на Огњан Драганов од Бугарија. Сценографијата е на Зоран Николовски, костимографијата на Марија Пупучевска, концерт-мајстор е Верица Ламбевска, а хор-мајстори се Ѓурѓица Дашиќ и Јасмина Ѓорѓеска. Во насловната улога на Флорија Тоска настапува Марија Јелиќ од Србија, како Каварадоси Милен Бошков од Бугарија, а Скарпија го толкува Иван Инверарди од Италија. Во останатите улоги се Владимир Саздовски, Драган Ампов, Марјан Николовски, Кристијан Антовски, Никола Чедомировски и Десанка Глигоријевиќ, со хорот и оркестарот на НОБ.
Овој состав ѝ дава на вечерта карактер на вистинска фестивалска средба: домашна сцена, меѓународни солисти и класика што одамна го надминала националниот контекст од кој произлегла. „Тоска“ не е само дел од репертоар; таа е тест за ансамблот, за сцената и за публиката. Бара драмска густина, вокална сигурност, оркестарска напнатост и режисерско чувство дека трагедијата не смее да се претвори во надворешен спектакл, туку мора да остане човечка.
Пучиниевиот Рим: љубов, уцена и политички мрак
„Тоска“ е опера во три чина, со либрето на Луиџи Илика и Џузепе Џакоза, инспирирана од драмата „La Tosca“ на Викториен Сарду. Според Encyclopaedia Britannica, делото премиерно било изведено во Театро Костанци во Рим на 14 јануари 1900 година, а неговата приказна ја спојува политичката интрига со љубовната трагедија во времето на Наполеоновите војни. Пучини го поставува дејството во конкретен, речиси опиплив Рим, меѓу црква, палата и тврдина – места што стануваат сцени на вера, насилство и конечен пад.
Во средиштето се Флорија Тоска, славна пејачка, нејзиниот сакан Марио Каварадоси, сликар и човек со политичка совест, и баронот Скарпија, шеф на полицијата, чија моќ не е само институционална, туку и длабоко лична, садистичка, предаторска. НОБ во кратката содржина ја поставува драмата преку бегството на републиканецот Анџелоти, помошта што му ја дава Каварадоси, уцената на Скарпија, измамата со лажното стрелање и конечниот скок на Тоска во бездната.
Таа фабула и денес делува жестоко затоа што не зборува само за историски Рим. Зборува за секое време во кое власта може да го претвори телото во предмет на уцена, љубовта во слабост, а правдата во административна измама. Затоа „Тоска“ не старее како музејски експонат. Таа се враќа секогаш кога човекот повторно ќе препознае дека политичката сила, кога ќе остане без морал, станува интимно насилство.
„Тоска“ е опера за оние што мислат дека не ја познаваат операта
Една од причините зошто „Тоска“ останува привлечна за широка публика е нејзината непосредност. Таа нема долги митолошки лавиринти, ниту сложена симболичка шифра што мора да се дешифрира пред да се почувствува. Драмата е јасна, набиена, речиси филмски прецизна. Во неа секој чин носи нов притисок, секоја средба има последици, секоја музичка линија ја турка приказната кон неповратна одлука.
„Тоска“ е една од најмоќните и најемотивни опери на Пучини, приказна исполнета со љубов, страст, љубомора и опасност, во која музиката ја води драмата со силна енергија и ја освојува публиката уште од првиот тон. Тоа е добар опис на нејзиниот сценски ефект: Пучини не ја украсува трагедијата, туку ја забрзува, ја згуснува и ја прави речиси телесна.
Во таа смисла, „Тоска“ навистина е опера за гледач што можеби мисли дека операта му е далечна. Таа го вовлекува не преку објаснување, туку преку ситуација. Љубовта е разбирлива. Стравот е разбирлив. Уцената е разбирлива. Моментот кога човек треба да избере меѓу достоинство и преживување е разбирлив на секој јазик.
Музиката како нож под свила
Пучиниевата музика во „Тоска“ е заводлива, но не е нежна во површна смисла. Таа знае да биде раскошна, молитвена, интимна и брутална, често во истиот драмски здив. Во познатата арија „Vissi d’arte“, која Britannica ја издвојува како најпознат избор од делото, Тоска не пее само за својата љубов кон уметноста и верата. Таа, всушност, го поставува најстарото човечко прашање: зошто страда оној што се трудел да живее со љубов?
Во тоа прашање е силата на Пучини. Тој не ја претвора Тоска во апстрактна хероина, туку во жена што се распаѓа и се собира во истиот миг. Таа е љубоморна, ранлива, горда, уплашена, побожна, страсна и решителна. Нејзината трагедија не е во тоа што е „совршена“, туку во тоа што е човечка. Токму затоа нејзиниот последен чин не се доживува како театрална поза, туку како точка до која ја донеле измамата, насилството и невозможноста да се остане жива без да се биде понижена.
Мајските оперски вечери и потребата од живо сценско искуство
Во време кога културата често се консумира брзо, фрагментарно и преку екран, оперската вечер има речиси спротивен карактер. Таа бара присуство. Бара да седнеш, да слушаш, да гледаш, да го следиш здивот на пејачот и движењето на оркестарот. Бара трпение, но возвраќа со нешто што брзата дигитална содржина тешко го создава: чувство дека пред тебе се случува неповторлив чин.
Затоа „Тоска“ на Мајските оперски вечери не е само уште една репертоарска точка. Таа е потсетување дека операта не е елитистички остаток од стар свет, туку жив театар на крајни човечки состојби. Во неа музиката не е бегство од стварноста, туку нејзино згуснување. Љубовта, насилството, верата, политичката власт, жртвата и смртта се таму, пред гледачот, но преобразени во глас, оркестар, сцена и тишина.
„Тоска“ опстојува затоа што не го штеди човекот. Таа не нуди утешна приказна во која љубовта лесно победува, ниту морална лекција во која злото веднаш е казнето. Пучини знае дека трагедијата често се случува токму таму каде што љубовта е најсилна, а моќта најбезобѕирна. Затоа ова дело и денес ја потресува публиката: не затоа што е далечно и класично, туку затоа што е опасно блиско.
На македонската сцена, во рамките на Мајските оперски вечери, „Тоска“ е можност да се види како едно дело старо повеќе од еден век продолжува да зборува со современ нерв. И можеби токму тоа е најголемата сила на операта: кога е вистински изведена, таа не го прашува гледачот дали ја разбира музичката историја. Го прашува дали уште може да почувствува кога љубовта, достоинството и слободата се доведени до работ на бездната.
