Првостепената пресуда за Хашим Тачи отвора прашање што го надминува неговото политичко наследство: може ли едно општество да ја зачува својата историска самопочит и истовремено да прифати кривична одговорност на личности што ги смета за национални херои?
Хашим Тачи, поранешниот претседател на Косово, денеска е осуден на 25 години затвор пред Специјализираните совети на Косово во Хаг. Судот утврдил одговорност за воени злосторства: произволно лишување од слобода, сурово постапување, тортура и убиства. Во истиот предмет, Кадри Весели добил 18 години, Реџеп Селими 13, а Јакуп Красниќи 25 години затвор, со засметување на времето поминато во притвор. Станува збор за првостепена пресуда. Извор: официјално соопштение на судот.
Што утврдил судот, а што не било докажано?
Важна разлика, која не смее да исчезне зад ударните наслови, е дека обвинетите се ослободени од обвиненијата за злосторства против човештвото. Судот оценил дека обвинителството не докажало надвор од разумно сомневање постоење широк или систематски напад насочен против цивилно население. Ослободителни наоди има и за одделни инциденти опфатени со обвинението. Тоа не ги поништува осудителните наоди за воени злосторства, туку го определува нивниот правен опсег. Извор: судските наоди.
Токму затоа, одговорното известување бара повеќе од пренесување на висината на казната. Обвинението, утврдената вина, ослободителните наоди и правосилноста се различни категории. Нивното мешање создава погрешна слика и го претвора сложениот судски предмет во политички слоган.
Меѓу националниот симбол и личната одговорност
Политичката тежина на пресудата произлегува од местото што Тачи го зазема во косовската јавност. За многумина, неговото име останува поврзано со борбата за независност и создавањето на државата. Собирите на поддршка пред пресудата покажуваат колку судскиот процес е истовремено и прашање на колективно сеќавање. Извор: АП за собирите пред пресудата.
Но јавната поддршка, колку и да е масовна, не може да ја замени проверката на доказите. Историската заслуга не создава доживотно ослободување од одговорност, а индивидуалната вина не се пренесува врз цел народ.
Тука се наоѓа најтешката точка на поствоеното соочување со минатото: може ли едно општество да прифати дека луѓе со значајна улога во неговото ослободување можеле истовремено да извршат злосторства? Демократската зрелост бара простор за такво соочување, без бришење на историскиот контекст и без оправдување на насилството.
Судот посебно нагласил дека предметот се однесува на кривичната одговорност на обвинетите, а не на легитимноста на целта за независно Косово. Извор: објаснување на судскиот совет.
Жртвите надвор од националните поделби
Претворањето на пресудата во средство за колективно обвинување би ја продолжило логиката според која човекот се оценува првенствено преку неговата етничка припадност. Истовремено, прогласувањето на секоја неповолна судска одлука за напад врз нацијата го затвора просторот за одговорност.
Жртвата има право на признание и кога нејзината приказна го нарушува удобниот национален расказ. Семејството на убиениот не чувствува помала болка затоа што сторителот имал политичка цел што други ја сметале за оправдана. Ниту тортурата станува помалку неприфатлива кога е извршена под знаме на слободата.
Општеството што ја признава само болката на сопствената заедница останува затворено во селективно сеќавање. Од таквото сеќавање тешко се создава доверба, зашто секоја туѓа жртва се доживува како закана за сопствената вистина.
Можните политички последици од пресудата за Тачи
Во политичка смисла, пресудата може да поттикне нови поделби: меѓу оние што ќе ја доживеат како потврда на владеењето на правото и оние што ќе ја толкуваат како неправда кон поранешните водачи на ОВК. Тоа е можен развој, а не однапред утврден исход. Многу ќе зависи од јазикот на политичарите, од точноста на медиумското известување и од подготвеноста судските аргументи да се разгледуваат без повици за одмазда. Политичкото раководство има одговорност да остави простор за јавна реакција, но и да спречи незадоволството да се претвори во притисок врз сведоци, жртви или цели заедници.
Критиката на пресудата е легитимна. Одбраната има право да ги оспорува доказите, образложението и правните заклучоци преку предвидените постапки. Но сериозната критика мора да покаже каде судот погрешил. Самото повикување на патриотизам не одговара на прашањето што им се случило на конкретните жртви.
Пораката за Македонија и за регионот
За Македонија и поширокиот Балкан најважно е оваа вест да не стане уште еден повод за етничко навивање. Пресудите за воени злосторства бараат внимателно читање, особено во средини во кои минатото лесно се користи за создавање нови политички поделби.
Новинарската прецизност ги штити и правата на обвинетите и достоинството на жртвите. Таа подразбира јасно наведување што утврдил судот, што останало недокажано и во која фаза се наоѓа постапката.
Вистинскиот општествен испит започнува кога правдата ќе допре до личност што ја почитуваме. Тогаш се покажува дали еднаквоста пред законот е принцип што го браниме или барање што го упатуваме само кон другите.
