Чкртањето како отп3ор
Графитите се пораки на јавни површини – во пишувана или ликовна форма. Но тие не се само траги од боја. Тие се сведоштво дека некој бил таму и имал потреба да остави знак. Зборот „graffito“ доаѓа од италијански и значи чкртање, а коренот го влече од старогрчкото „graphein“ – пишување. Значи, од самиот почеток, станува збор за чин на запишување, не само за валкање ѕид.
Интересно е што графитите постојат уште од стара Грција и Рим. Археолошките ископувања во Помпеја покажуваат стотици натписи со љубовни пораки, политички коментари и навреди – денес документирани и анализирани во трудови за антички натписи, како што наведува и Encyclopaedia Britannica. Значи, графитот не е производ на модерната улица – туку стар облик на јавен говор.
Современата експлозија – од Париз до Њујорк
Различни се мислењата за тоа кога почнува модерниот графит. Едни сметаат дека коренот е во 60-тите години во Филаделфија. Други го поврзуваат со социјалните немири во Париз во 1968 година, кога ѕидовите стануваат политички манифести. Трети го наведуваат момчето Таки – TAKI 183 – кој како курир во Њујорк почнал да го пишува својот потпис по метрото. Бројот 183 била улицата на која живеел.
Во 1971 година The New York Times објавува интервју со него, и од тој момент графитите се шират низ Њујорк, а потоа и низ светот. Од забава стануваат субкултура. Од потпис – TAG – до сложени дела наречени PIECE (скратено од masterpiece). Се развиваат стилови како Wild style, Old school, Anti, и многу други. Се работи самостојно или во „krew“ – група.
Првиот графит против власта?
Постои приказна дека на една египетска пирамида бил забележан натпис кој гласел: „Фараонот е пијаница“. Дали е тоа навистина првиот политички графит? Можеби. Но суштината е во тоа што ѕидот отсекогаш бил простор за критика. Пред печатот. Пред весниците. Пред интернетот.
Денес некои сметаат дека YouTube е еден вид ѕиден весник – дигитален ѕид на кој се испишуваат мисли, протести и револт. Феноменот на street art како глобална култура е детално обработуван и во анализите на BBC Culture, каде графитот се третира како општествен симптом.
Бришење и дозволување
Напоредно со мерките за бришење и пребојадисување на ѕидовите – за што градовите трошат милиони – се развиваат и позитивни мерки на соработка. Во многу светски метрополи се предвидуваат посебни површини за графити и се организираат натпревари и фестивали. Институции како Tate веќе го вклучуваат street art во музејски контекст.
А кај нас? Испишувањето графити е забрането и казниво според Законот за јавна чистота. Казната изнесува 50 евра. На јавни објекти е забрането и цртање и лепење плакати. Значи, законски – графитот е прекршок.
Скопје – тишина на ѕидовите
Најновите согледувања објавени на BBC News на македонски укажуваат дека во Скопје речиси и да нема графити со критичка и досетлива содржина. Политичките пораки се ретки и често пречкртани со црн спреј. За разлика од многу светски градови, нема дозволени ѕидови.
Политичкиот аналитичар Мерсел Биљали вели дека партиите кои немаат демократски капацитет се алергични на секоја изјава што асоцира на нивната неспособност. Контролирањето на умот, вели тој, доведува до безумие. Џабир Дерала пак забележува дека многу од политичките графити се всушност партиски навреди без политичка култура – толку банални што делуваат како лидерите лично да ги напишале.
И тука доаѓаме до суштината: кога ѕидовите молчат – дали тоа значи дека сме станале внимателни, или дека сме станале уплашени?
Формите и духовитоста
Наједноставната форма е TAG – стилизиран потпис. Потоа BOMBA графит – во две бои, изработен брзо, често на забранети места. И PIECE – дело со премини, ефекти и слики.
Упатените знаат за „black book“ – црна книга со скици и фотографии. Таа се чува од полицијата затоа што може да биде доказ на суд. Парадокс: уметничка архива што може да стане инкриминирачки материјал.
А духовитоста? Таа е посебна приказна. „Пролетери од сите земји, извинете. Ваш Маркс!“
„Секогаш ме фаќаат додека пишувам гра…“
„Пушењето ти ја скратува цигарата.“
„Некогаш бев млад и убав, денес сум само ‘и’.“
Тоа не се само шеги. Тоа е народна филозофија на бетон.
Графитот како глас
Социолозите одамна укажуваат дека ѕидовите служат како место за вресок – крик на незадоволство, љубов, радост, сатира. Графитот не чека одобрение. Не бара микрофон. Тој едноставно постои – додека не го пребојадисаат.
И можеби токму затоа е опасен.
Затоа што не може целосно да се контролира.
