Што всушност е стока?
Кога ќе кажам стока, не мислам само на нешто што стои на рафт во маркет или во излог на продавница. Мислам на производ на човечки труд кој задоволува некоја човекова потреба и се разменува на пазарот. Тоа е суштината. Секој корисен предмет, кога ќе влезе во светот на размената, станува стока. И тогаш повеќе не го гледаме само како предмет, туку како вредност – како нешто што има квалитет и квантитет.
Стоката поседува различни физички, хемиски, естетски и други својства што ја прават употреблива за одредена цел. Но таа истовремено е и разменлива. Таа може да задоволи квантитативно одредени општествени потреби и затоа мора да се произведува во определени количества. Нема економија без таа рамнотежа помеѓу потребата и производството.
Двојната природа на трудот и вредноста
Трудот на производителот во исто време е конкретен и апстрактен. Конкретен – затоа што создава одреден производ со одредена намена. Апстрактен – затоа што во него е вложено општествено работно време, кое станува мерка на вредноста. На таа двојна природа на трудот ѝ соодветствуваат две основни својства на секоја произведена стока.
Од една страна е употребната вредност – способноста на стоката да задоволи некоја човекова потреба. Од друга страна е вредноста која се одредува според количеството на вложено општествено работно време. Овој концепт е детално разработен во делото „Капитал“ на Карл Маркс, каде што се анализира суштината на стоковното производство.
Количинскиот однос во кој една стока се разменува за друга ја прави нејзината прометна – односно разменска вредност. Со појавата на парите и развојот на стоковниот промет, таа вредност добива конкретна форма – цена. За улогата на парите како општо средство на размена може да се прочита и на страницата на Encyclopaedia Britannica – Money.
Историскиот развој на стоковното производство
Производството на стока не е појава од вчера. Неговите корени одат длабоко во историјата – уште од преминот од епохата на варварството во епохата на класното општество. Тогаш се создаваат основните услови на стоковното производство: општествена поделба на трудот, појава на вишок на произведени добра и правна и деловна самостојност на производителот.
Токму таа општествена поделба на трудот, која денес е темел на модерната економија, е објаснета и во Investopedia – Division of Labor. Врз таа основа израсна и се разви стоковното стопанство до денес, трансформирајќи се во глобален пазарен систем.
Стока на непосредна и трајна потрошувачка
Не секоја стока има ист животен век. Стока на непосредна потрошувачка е онаа што целосно се троши со една употреба. Прехранбените производи, тутунот, горивото – тие исчезнуваат во самиот чин на употреба.
Стока на трајна потрошувачка, пак, со една употреба не се уништува. Таа се користи подолго време – облеката, мебелот, автомобилот. Оваа поделба е важна за економските анализи, особено кога се следи потрошувачката на домаќинствата и движењата на пазарот.
Стокови залихи, документи и фондови
Стоковните залихи се количества на непродадена стока што лежат во складишта и чекаат реализација. Секое стабилно стопанство мора да има стандардни залихи – како заштита од прекин во производството или од ненадеен недостиг на одреден производ. Концептот на управување со залихи е суштински дел од современата логистика и синџирите на снабдување, за што повеќе може да се прочита на Britannica – Inventory Management.
Стоковите документи се пишувани исправи што ја следат стоката при нејзиниот пренос, превоз, експедирање, преземање и складирање. Пропратница, примка, отпремница, доставница, фактура, товарен лист, товарница, складишница, полиса за осигурување, царинска декларација, потврда за квалитет и потекло – сите тие се дел од правниот и деловниот живот на стоката.
Стоковиот фонд е вкупното количество на произведени добра кое во одредено време и на одреден пазар се нуди на продажба. Тој ги опфаќа индустриските и рударските производи, а во земјоделието – пазарните вишоци. Се дели на фонд за репродукција и фонд за широка потрошувачка, и во стабилно стопанство е урамнотежен со куповниот фонд.
Стоков клиринг и меѓународни договори
Стоковиот клиринг е договорен механизам за размена на стока меѓу држави. Со него се утврдуваат видот и количеството на добра што ќе се увезуваат и извезуваат, а плаќањата се вршат преку клириншка банка во земјата увозничка. Овој механизам има историска важност, особено во периоди на ограничен пристап до девизи.
Стоковните договори помеѓу државите особено се развиле по големата економска криза 1929-33, како форма на интервенција во пазарот. За самата Голема економска криза постои детална анализа во Britannica. Договорите најчесто се појавувале како договори за тампон-залихи – buffer-stock agreements, и договори за квоти – quota schemes. Со првите се регулирале залихите и цените на примарните производи, а со вторите привремено се распределувале светските пазари меѓу извозничките земји.
Стоков промет – пулсот на пазарот
Стоковиот промет е севкупноста на сите купувања и продажби на стоки и услуги во одредено време на одреден пазар. Тој се одвива преку посредство на пари и постојани метаморфози на вредноста од стоков во паричен облик и обратно. Освен непосредната купопродажба, тука спаѓаат и посредништвото, застапништвото, отпремништвото и сите активности поврзани со движењето на стоката.
И ако ме прашате што е стока денес – во време на дигитални производи, софтвер, онлајн услуги – ќе ви кажам дека суштината останува иста. Сѐ додека нешто е производ на труд, задоволува потреба и се разменува на пазарот, тоа е стока. Формата се менува, но логиката на вредноста останува.
