Кога ќе го слушнеш зборот „Сезам“, најчесто веднаш ти паѓа на ум волшебната формула „Сезаме, отвори се!“. Таа кратка реченица е дел од легендите за Али Баба и неговите 40-мина разбојници, збор што го отворал скриениот влез на пештерата полна со богатство. Но дали „Сезам“ е само бајка? Како стигнавме од таа магична слика до реалноста на мелничката кујна и кошничките со семиња?
Во суштина, „Сезам“ е многу повеќе од израз. Тоа е вистинско растение и едно од најстарите културни семиња што човекот го одгледува – растение по научно име Sesamum indicum, член на семејството Pedaliaceae – што значи дека неговата историја и употреби се длабоко вкоренети во нашата култура, економија и исхрана.
Потекло и светска распространетост на Сезам
Растението сезам не е измислица – тоа е реално морфолошко живо тело, едногодишна билка што на топлите, тропски и суптропски предели расте и произведува мали семиња со големо значење. Постои уште од најрани цивилизации, а археолошки наоди укажуваат дека човештвото го одгледува со илјадници години наназад.
Денес, сезоната на сезам и неговото производство е сериозна глобална приказна – светската производство на семиња сезам за 2022 година достигнала околу 6,7 милиони тони, со главни производители како Судан, Индија и Мјанмар кои сочинуваат најголем дел од вкупната светска количина.
Од семе до масло и вкус
Под ова растение се наоѓа вистински богат свет. Мали, овални и масни семиња што содржат околу половина масло, а уште една четвртина протеини, припаѓаат на фамилијата највредни растителни маслени семки. Овие семиња се пекат, мелат или само се додаваат на леб, баница или салата – и се користат за да се добие богато ароматско сезамово масло.
Сезамовото масло, извлечено од семињата, е традиционално во кујните низ Азија и Африка, но и се поврзува со долготрајно складирање бидејќи има стабилни масни киселини што го одложуваат расипувањето.
Некои култури на Исток, на пример, традиционално го користат сезамовото брашно или цели семки за подготовка на традиционални слатки како таан/алва – густ и хранлив десерт кој е дел од локалните гастрономски традиции.
Симболика, митови и модерна психологија
Ти, читателю, можеби си ја почувствувал симболичната тежина на „Сезам“ уште од детството – таа кратка реченица што како да ја оставила магиската врата отворена. Но кога ќе размислиш подлабоко, „Сезам“ е и метафора – за затворени и отворени врати, за нашите стремежи, за тоа колку често бараме едноставна формула за сложени работи. Во психолошки контекст, може да се каже дека „Сезам“ никогаш не бил само семе, туку симбол на надежта дека постои „клуч“ што ќе нè одведе до скриеното богатство во нас – било тоа знаење, чувства, или самопонимање.
