Понекогаш човекот ја знае вистината многу пред да биде подготвен да ја признае.
Знае дека една врска е завршена, иако продолжува да ја нарекува „тежок период“. Знае дека некоја работа го троши, но си објаснува дека треба само уште малку да издржи. Знае дека некоја навика му штети, дека некој човек го користи, дека одлуката што ја донел била погрешна. Фактите се тука. Чувството одамна го предупредува. Само зборовите сè уште се распоредуваат така што вистината да не изгледа како вистина.
Тоа е просторот во кој живее самоизмамата.
Не како голема, драматична лага што човек свесно си ја кажува пред огледало, туку како тивко уредување на стварноста. Нешто ќе премолчиме, нешто ќе преименуваме, нешто ќе објасниме на начин што помалку боли. И, малку по малку, ќе создадеме верзија на светот во која можеме да продолжиме како досега.
Самоизмамата затоа не е недостаток на интелигенција. Напротив, понекогаш токму интелигентниот човек е поспособен да изгради убедливо објаснување за она во што сака да верува.
Не се лажеме затоа што не ја гледаме вистината
Најлесно е самоизмамата да се замисли како незнаење. Човекот не разбрал што се случува, па погрешно ја проценил ситуацијата. Но многу почесто работата е понепријатна: нешто сме разбрале, само не сме подготвени да ја платиме цената на тоа сознание. Зашто вистината речиси секогаш бара нешто.
Ако признаам дека сум несреќен на работа, можеби ќе морам да барам друга. Ако признаам дека некој не ме сака онака како што се убедувам дека ме сака, ќе морам да се откажам од надежта. Ако признаам дека сум направил неправда, ќе морам да се соочам со сопствената вина. Ако признаам дека со години сум вложувал во погрешна одлука, ќе морам да ја поднесам помислата дека дел од времето не можам да го вратам.
Многу е полесно фактите да се остават на место, а нивното значење малку да се измени.
„Не ме избегнува, само е зафатен.“
„Не сум се откажал, само чекам вистински момент.“
„Не сум љубоморен, само сум реален.“
„Не ме интересира што мислат другите“, кажуваме понекогаш токму во моментот кога целото наше однесување е организирано околу нивниот поглед.
Самоизмамата ретко ја менува стварноста. Таа го менува преводот на стварноста во нашата глава.
Не браниме само мислења – браниме слика за себе
Една од причините поради кои е толку тешко да си признаеме дека грешиме е што нашите ставови не живеат изолирано. Тие се врзани за идентитетот.
Не мислиме само: „Донесов добра одлука“. Многу лесно преминуваме во: „Јас сум човек што носи добри одлуки“. Не мислиме само: „Мојот избор беше исправен“. Во него сме вложиле углед, време, пари, чувства, понекогаш и години. Кога некој ќе го доведе во прашање изборот, не го слушаме секогаш како критика на една постапка. Го доживуваме како напад врз себе. Тогаш почнува внатрешната адвокатура.
Ги собираме фактите што нè оправдуваат. Ги паметиме примерите што ни одговараат. Исклучоците ги претвораме во правила. Непријатните докази ги прогласуваме за небитни, пристрасни или недоволно убедливи.
Во судницата што ја носиме во себе, ретко сме непристрасен судија. Многу почесто сме адвокат на сопствениот лик.
И тоа е една од најдлабоките форми на самоизмама: не кога измислуваме нешто што никогаш не се случило, туку кога од сите вистински нешта ги избираме токму оние што ни овозможуваат да продолжиме да веруваме во приказната што веќе сме ја избрале.
„Јас сум таков“ – реченица што понекогаш служи како затвор
Постои и самоизмама што се претставува како самоспознание.
„Јас едноставно сум таков.“
На површината, реченицата звучи како зрелост. Како човек конечно да се прифатил себеси. Понекогаш навистина е така. Никој не мора бескрајно да се преобликува за да ги задоволи туѓите очекувања. Но понекогаш зад „таков сум“ стои нешто многу попрактично: не сакам да се менувам.
Човек што ги повредува другите може себеси да се нарече „директен“. Оној што не презема ништо може да се прогласи за „внимателен“. Контролирањето може да стане „грижа“. Кукавичлукот – „разумност“. Незаинтересираноста – „емоционална независност“.
Јазикот е неверојатно способен да ни обезбеди благородно име за речиси секоја слабост.
Тука самоизмамата престанува да биде само психолошка одбрана и станува начин на живот. Ако една мана доволно долго ја нарекуваме карактер, на крај веќе немаме причина да ја преиспитуваме.
Љубовта е едно од местата каде најубедливо се лажеме
Во блиските односи самоизмамата знае да биде особено упорна затоа што таму фактите се мешаат со надежта.
Човек може со години да ги толкува туѓата рамнодушност, понижување или постојано отсуство како нешто привремено. Не затоа што не гледа што му се случува, туку затоа што алтернативното објаснување е премногу болно. Ако признае дека односот е онаков каков што навистина е, можеби ќе мора да признае и дека љубовта што ја очекувал нема да пристигне.
Затоа се фаќаме за исклучоците. За добриот ден меѓу десет лоши. За една порака. За едно извинување. За едно ветување дека „ќе биде поинаку“.
Човековата надеж е прекрасна способност. Без неа не би преживеале многу нешта. Но надежта и самоизмамата понекогаш стојат опасно блиску една до друга.
Разликата е во тоа дали надежта гледа што постои и сепак верува во можност за промена, или мора постојано да негира што постои за да може да преживее.
Успехот има свои самоизмами
Не се лажеме само кога сме несреќни. Понекогаш уште полесно се лажеме кога изгледа дека ни оди добро.
Современиот човек располага со безброј начини да си докаже дека напредува: работа, статус, пари, следбеници, признанија, зафатен распоред, фотографии од места на кои бил, книги што ги купил, проекти што ги започнал. Сè може да стане доказ. И токму затоа лесно можеме да поминеме години градејќи живот што изгледа убедливо однадвор, без да прашаме дали навистина сакаме да живееме во него.
Зафатеноста е особено погодна форма на самоизмама. Таа создава чувство на значење. Ако постојано нешто правиме, тогаш сигурно некаде одиме. А не мора да е така.
Можно е човек да се движи многу брзо во погрешна насока.
Можно е да постигне нешто што никогаш вистински не го посакувал, само затоа што околината му кажала дека тоа е успех. Потоа, наместо да ја преиспита целта, уште посилно се врзува за неа. Колку повеќе вложил, толку потешко станува да си признае дека можеби освоил врв на кој воопшто не сакал да се искачи.
Моралната самоизмама е најудобната од сите
Ретко кој човек се доживува себеси како лош. Дури и кога постапуваме себично, неправедно или сурово, обично имаме објаснување. Нè испровоцирале. Немало друг избор. Другиот го заслужил тоа. Сме биле уморни. Околностите биле посебни.
За сопствените постапки имаме контекст. За туѓите имаме пресуда.
Токму тука се гледа колку лесно моралот може да стане механизам за самооправдување. Она што кај друг човек го нарекуваме ароганција, кај себе го нарекуваме самодоверба. Неговата тврдоглавост е наш принцип. Неговиот интерес е себичност, нашиот – нужност.
Самоизмамата ни овозможува да го задржиме чувството дека сме добри луѓе без секогаш да ја платиме цената да постапуваме добро. Тоа е многу удобна зделка. И токму затоа заслужува сомнеж.
Понекогаш целото општество учествува во истата лага
Самоизмамата не е само приватна работа. Групите, институциите и општествата исто така умеат да создаваат приказни во кои полесно се живее.
Се убедуваме дека проблемот е секогаш некаде на друго место. Виновни се политичарите, системот, странците, соседите, претходната генерација, следната генерација, медиумите, младите, старите. Секој од овие фактори може навистина да носи одговорност. Проблемот започнува кога објаснувањето ни служи за едно нешто: ние никогаш да не се појавиме во равенката.
Лесно е сите да се жалат на корупцијата, а потоа да бараат „човек“ за да поминат побрзо. Да се осудува непотизмот додека се бара работа за роднина. Да се презира лагата во јавноста, а да се смета за снаодливост кога е приватно корисна. Тука самоизмамата веќе не е индивидуален дефект. Таа станува култура на оправдување. А општество во кое сите добро ги препознаваат туѓите лаги, но ретко сопствените, многу лесно останува исто додека постојано зборува дека мора да се промени.
Вистината за себе не секогаш ослободува веднаш
Популарно е да се каже дека човек треба само да се соочи со вистината и сè ќе стане подобро. Не мора. Некои вистини прво го прават животот потежок.
Признанието дека нешто сме изгубиле не го враќа изгубеното. Сознанието дека сме погрешиле не ги поништува последиците. Искреноста кон себе понекогаш носи срам, тага, страв или потреба да започнеме одново. Можеби токму затоа толку долго ѝ се спротивставуваме.
Самоизмамата има функција. Таа понекогаш е привремена психолошка заштита од стварност со која во даден момент не умееме да се справиме. Човекот не е машина што секоја вистина веднаш ја обработува и рационално ја применува. Но привременото засолниште може да стане постојан дом. И тогаш цената расте.
Зашто вистината што сме ја одложиле не исчезнува. Одлуката што не сме ја донеле станува години. Разговорот што го избегнуваме станува однос. Стравот што го нарекуваме претпазливост станува карактер. Животот што го живееме „само засега“ може незабележливо да стане целиот живот.
Прашањето што ги растура нашите најубедливи оправдувања
Веројатно никој не може целосно да живее без самоизмама.
Не сме доволно објективни кон себе. Премногу сме вклучени во сопствената приказна. Имаме стравови, желби, суета, приврзаности и спомени што постојано го бојат она што го гледаме. Целта затоа не е да станеме некакви совршено рационални набљудувачи на сопствениот живот. Такви луѓе нема. Пореално е одвреме-навреме да си дозволиме едно опасно прашање:
Што би видел во оваа ситуација ако не морав ништо да си оправдувам?
Не што сакам да биде вистина. Не што би било најбезболно. Не што ќе ме направи подобар во сопствените очи. Само – што останува кога ќе ги тргнам објаснувањата?
Одговорот можеби нема веднаш да ни се допадне. Но токму таму започнува просторот во кој човек престанува само да ја брани својата приказна и почнува навистина да го гледа сопствениот живот. Зашто најопасната лага не е онаа што некој друг успеал да ни ја продаде.
Најопасна е онаа што толку долго сме си ја повторувале што веќе не ја чувствуваме како лага.
