Времето како хроничар на човештвото
Од моментот кога човекот почнал да го набљудува небото и да ги брои деновите, времето станало повеќе од обична појава. Тоа било знак, порака, предупредување и понекогаш – казна. Низ историјата се случиле безброј необични, бизарни и фасцинантни настани поврзани со временските услови, од првите народни верувања до современата метеорологија и климатска наука.
Некои од тие случувања се единствени и никогаш повеќе не се повториле. Други, пак, се појавуваат циклично, како да потсетуваат дека природата има своја меморија. Денес, кога живееме во ера на сателитски снимки, суперкомпјутери и климатски модели, овие приказни не се само куриозитети – тие се дел од големата слика за тоа како времето го обликува светот.
Народни верувања и рани временски прогнози
Уште пред постоењето на метеоролошки станици, луѓето внимателно го следеле небото. Во македонската и пошироката европска традиција постои верување дека временските прилики се повторуваат во циклуси од 11 години, што денес се поврзува со соларниот циклус на Сонцето (види: NASA – Solar Cycle).
Се верувало дека ако летна ноќ е ведра, ѕвездите јасно се гледаат, но изгледаат како да „пловат“, тоа е сигурен знак за ветер и нагла промена на времето следниот ден.
Во Англија, пак, постои старо правило: ако дожд врне пред 7 часот наутро, до 11 часот ќе се појави сонце. Интересно е што современи статистички анализи покажуваат дека ова народно „пророштво“ е точно во околу 65-70% од случаите, што го прави изненадувачки блиско до модерните краткорочни прогнози (извор: Met Office UK).
Првата телевизиска временска прогноза во историјата
На 11 ноември 1936 година, точно во 13:00 часот, британската телевизија BBC ја емитувала првата телевизиска временска прогноза во историјата. Без мапи, без анимации, без графика – само глас и опис. Прогнозата најавувала дожд, и дожд навистина заврнал истиот ден.
Овој момент се смета за почеток на визуелната метеорологија, која денес е незамислива без сателити, доплер-радари и глобални модели како ECMWF и NOAA.
Обиди да се создаде дожд: визијата на Стефен Салтер
Шкотскиот научник и изумител Стефен Салтер од Универзитетот во Единбург уште во почетокот на 2000-тите години ја вознемири научната јавност со смела идеја: машина за создавање дождовни облаци.
Неговиот концепт предвидуваше огромна, околу 60 метри висока турбина, поставена на пловна платформа на морска површина. Турбината, придвижувана од ветер, би вшмукувала морска вода и би ја распрскувала во форма на микроскопски капки во атмосферата, создавајќи водена пареа – основа за формирање на облаци.
Зошто идејата не стана реалност?
Иако технички фасцинантна, идејата на Салтер се соочи со сериозен проблем: недоволна влажност во екстремно сушните подрачја. Без постоечка атмосферска нестабилност, машината не можела да создаде доволна „критична маса“ за вистински дожд.
Сепак, економските пресметки покажале дека цената на еден кубен метар вода добиена на овој начин би била и до 1.000 пати пониска од онаа добиена со десалинизација. Денес, слични концепти повторно се разгледуваат во контекст на климатските промени и недостигот од вода (види: Nature Climate Change).
Смрзнатата мистерија на Хималаите
Во 1942 година, на Хималаите биле пронајдени остатоци од околу 200 човечки тела, делумно или целосно сочувани во мразот. Децении подоцна, мистеријата сè уште ги збунувала научниците: дали станувало збор за војници, трговци или жртви на непозната болест?
Современите форензички и ДНК анализи, спроведени во 2000-тите и дополнети по 2010 година, откриле нешто застрашувачко. Черепите покажувале пукнатини и вдлабнатини предизвикани од кружни, тврди објекти поголеми од тениска топка.
Денес, најприфатената теорија е дека овие луѓе загинале во екстремна бура со огромен град, една од најсилните документирани на Земјата. Се проценува дека во пошироката област сè уште има над 600 тела (извор: National Geographic).
Кога сите бури ќе се спојат во една
Силен пороен дожд е опасен. Песочна бура – уште поопасна. Снежна бура – смртоносна. Но кога сите три ќе се појават истовремено, шансите за преживување драматично опаѓаат.
Токму таков феномен ја погодил екипата на Кинеската национална нафтена компанија во провинцијата Ќингхај. Над 70 истражувачи биле затекнати од комбинација на дожд, песок и снег. 15 лица загинале на самото место, а 13 биле тешко повредени.
Според кинеските метеоролошки архиви, ваква комбинација на екстреми се случува еднаш на околу 100 години.
Наполеон, калајот и смрзнатата војска
Една од најфасцинантните теории за поразот на Наполеон во Русија во 1812 година не е поврзана само со студот – туку со калајот.
Канадската научничка Пени Ле Кутер изнесе теза дека екстремно ниските температури предизвикале т.н. „калајна чума“ – процес при кој калајот се распаѓа во прав на студ. Копчињата на униформите на француските војници биле направени токму од калај.
Како резултат, униформите се распаѓале, телата останувале изложени на студ, а хипотермијата косела илјадници животи. Денес, историчарите се согласуваат дека студот бил клучен фактор, а оваа теорија останува сериозно разгледувана во научните кругови (извор: Smithsonian Magazine).
Времето никогаш не е само „време“
Од народни верувања до модерна наука, од древни армии до современи истражувачи – времето постојано се појавува како тивок, но моќен актер во историјата. Денес, кога климатските промени стануваат сè поочигледни, овие приказни добиваат ново значење: тие не се минато, туку предупредување.
