Поезијата на Катица Ќулавкова не е лирика што се отвора со лесна врата. Таа бара читател што знае да застане пред зборот, да ја слушне неговата сенка, неговата телесност, неговата културна меморија. Кај Ќулавкова песната не е само исповед, ниту само слика на интимен миг. Таа е мисловен простор во кој телото, јазикот, митот, историјата и женското искуство се судираат и се препознаваат едни со други.

Катица Ќулавкова е родена во Велес во 1951. година; таа е поет, литературен теоретичар, критичар, есеист, препејувач и антологичар, член на МАНУ и авторка чие дело е присутно во македонската и во меѓународната книжевна средина. Има богата поетска биографија, а нејзиното творештво е преведувано и застапувано во антологии на современа македонска, европска и светска поезија.

Лирика што мисли

Кај Ќулавкова мислата не ја задушува песната. Напротив, таа ја прави поостра. Нејзината поезија доаѓа од авторка што ја познава теоријата на книжевноста, метафората, херменевтиката, интертекстот, традицијата, но не ги внесува тие знаења како студен апарат. Тие стануваат нервен систем на песната. Затоа нејзиниот стих често има двојна природа: интимен е, но не е приватен; учен е, но не е академски; страстен е, но не се предава на хаосот.

Нејзината поезија е богата со митски и книжевни референци, со слики на женственост, еротика и страст, а нејзиниот глас е стегнат, плимен и пророчки, насочен кон копнежот, загубата, насладата и очајот. Треба да се додаде: кај Ќулавкова тие состојби не се само чувства, туку начини на спознание.

Женското како космос, не како тема

Во нејзината поезија женското не е украсна тема, ниту програмски знак. Тоа е начин на гледање. Женското тело, желбата, мајчинството, страста, болката, меморијата и ранливоста не се издвоени од големите културни прашања; тие се нивна средина. Ќулавкова не ја пишува жената како жртва што бара сожалување, туку како свест што зборува од внатрешноста на светот.

Таа лирика има храброст да ја задржи напнатоста меѓу телесното и духовното. Не се срами од страста, но не ја сведува страста на гола сензуалност. Не бега од болката, но не ја претвора болката во патетика. Нејзината песна често звучи како внатрешен обред: зборот не опишува, туку повикува; не објаснува, туку отвора зона во која читателот мора да влезе со сопствената несигурност.

„Жедби“ и јазикот на престапот

Една од клучните точки во нејзината поезија е збирката „Жедби, престапни песни“ од 1989. година, за која ја добива наградата „Браќа Миладиновци“ на Струшките вечери на поезијата. Станува збор за композиција со шест циклуси и педесет песни организирани околу тематски јадра како небо, реалност, смрт, желба, збор и гнев.

Самата синтагма „престапни песни“ е важна. Таа кажува дека песната не сака да остане во дозволеното. Ќулавкова ја интересира границата: меѓу телото и јазикот, меѓу копнежот и забраната, меѓу културниот код и личната побуна. „Жедби“ не е само книга за жедба; тоа е книга за она што жедбата го открива за човекот. А човекот, кога копнее, секогаш открива и што му недостига, и што го плаши, и што не смее да го изговори.

Митот како современа алатка

Кај Ќулавкова митот не е враќање во старина. Тој е активна матрица преку која современото искуство се чита подлабоко. Нејзината поезија често работи со архетипски сенки: Ерос, смрт, огнот, водата, домот, изгнанството, злото, жртвата, искушението. Тие не се музејски симболи. Тие се живи форми на човечката внатрешност.

Затоа нејзината песна понекогаш има свечен, речиси оракуларен тон. Не затоа што сака да звучи возвишено, туку затоа што го чувствува јазикот како место каде личното се допира со колективното. Во таков стих, интимната болка не останува само „моја“ болка. Таа станува дел од поголема меморија: женска, македонска, балканска, човечка.

Поетот како теоретичар, теоретичарот како поет

Ретко кој македонски автор толку силно го спојува поетскиот и теорискиот гест. Ќулавкова не е поетеса што случајно пишува теорија, ниту теоретичар што повремено пишува песни. Кај неа двете линии се хранат. Нејзината докторска тема е посветена на одликите на лириката; нејзините студии и хрестоматии се движат низ поетика, херменевтика, книжевна теорија и интерпретација.

Тоа се чувствува во стихот. Песната е свесна за сопствената градба. Метафората кај неа не е само украс, туку инструмент. Синтаксата не е само граматика, туку ритам на мислата. Понекогаш стихот се стега, се згуснува, станува темен; другпат се отвора кон речитост, кон свечена внатрешна музика. Но и во едниот и во другиот случај, зборот не е случаен. Кај Ќулавкова зборовите имаат судбина.

Од страста кон духовното

Подоцнежните песни и книги покажуваат уште еден важен правец: од телесно-еротската и митска густина кон духовна, егзистенцијална и етичка рефлексија. „Небото е мојот дом“ од 2024. година е духовна поезија што го поставува просторот на верата како архетип на човечката свест, не како власт, туку како начин на постоење.

Тука не станува збор за едноставно „смирување“ на поетскиот глас. Повеќе личи на продлабочување. Страста не исчезнува, туку се преведува во прашање за смислата. Телото не е напуштено, туку поставено пред вечноста. Митот не е заменет со религиозна фраза, туку се отвора кон верата како драматично човечко искуство. Кај Ќулавкова духовното не е бегање од светот. Тоа е уште еден обид светот да се издржи.

Местото на поезијата на Ќулавкова

Поезијата на Катица Ќулавкова има важно место во современата македонска поезија; академскиот труд „Животот и поезијата на Катица Ќулавкова“ ја определува како една од значајните лирски поетеси во Македонија и нагласува дека нејзините поетски книги се инспирирани од животот, луѓето и природата, но и од историјата и културата.

Нејзината важност не е само во бројот на книги, награди или преводи. Таа ја прошири македонската лирика кон едно поинтелектуално, поеротско, помитско и поавтосвесно поетско поле. Нејзината песна не бара од читателот само да почувствува, туку и да толкува. Не само да се препознае, туку и да се изгуби во јазикот, па од таму да се врати поинаков.

Во време кога многу поезија сака да биде брза, лесна и веднаш разбирлива Ќулавкова останува поетеса на густината. Таа не ја поедноставува човечката состојба за да му угоди на читателот. Нејзиниот стих знае дека човекот е составен од страст и вина, од знаење и заблуда, од тело и мит, од дом и изгнанство, од збор што лекува и збор што повредува.

Затоа поезијата на Катица Ќулавкова треба да се чита бавно. Не како исповед што треба да се потроши, туку како внатрешна карта на македонската модерна лирика. Во таа карта има жед, има болка, има знаење, има жена што зборува од длабочина, има јазик што не сака да биде прозорец, туку огледало. А во најдобрите песни, тоа огледало не ни го покажува само лицето на авторката. Ни го покажува и нашето – вознемирено, желно, историски натоварено и сè уште гладно за смисла.