Петар Хаџи Бошков не е само име од историјата на македонската ликовна уметност. Тој е една од оние творечки појави што ја менуваат мерката според која се гледа една уметничка средина. Неговата скулптура не бара брз поглед, ниту лесно допаѓање. Таа бара тишина, движење околу формата, време за да се почувствува како материјата почнува да мисли.

Роден е на 1 јуни 1928 година во Скопје, а почина на 22 март 2015 година во Скопје. Зад себе остави опус што ја внесе македонската скулптура во модерниот европски контекст – преку апстракција, конструкција, монументалност, графика, педагогија и ретка творечка дисциплина. Музејот на современата уметност – Скопје во својата збирка чува 43 негови дела, од кои 18 скулптури и скулпторски композиции и 25 графички листови.

Од Скопје до Љубљана, Лондон и Њујорк

Хаџи Бошков дипломирал во 1953 година на Академијата за ликовни уметности во Љубљана, на Одделот за скулптура. Тоа било време кога македонската модерна уметност сѐ уште ги градела своите темели, а неговата генерација ја носела тешката, но благородна задача да ја постави современата ликовна мисла на повисоко рамниште. Подоцна, во 1959/60 година, специјализирал вајарство во Лондон, на Кралскиот колеџ за ликовни уметности и на Слејдовата школа за ликовни уметности. Во 1965/66 година бил и гостин-професор на Академијата за ликовни уметности Купер во Њујорк.

Тие биографски податоци не се само редови од уметничко CV. Тие ја откриваат неговата отвореност кон светот, но и способноста од тој свет да не преземе готова формула, туку да изгради сопствен јазик. Кај него модерноста не е поза, туку внатрешна потреба. Тој не ја напушта локалната културна почва за да стане „светски“, туку токму преку длабочината на сопствениот творечки израз станува дел од пошироката уметничка карта.

Во таа смисла, Петар Хаџи Бошков е еден од клучните автори преку кои македонската скулптура почнува да разговара со европската модерна без чувство на провинциска несигурност.

Скулптура што не украсува, туку поставува прашања

Неговото дело не може да се сведе на една естетска фаза. Почнува со портрети и фигуративни облици со стилизација, но постепено ја отвора формата кон асоцијативност, апстракција, органски и геометриски односи. Македонската енциклопедија го бележи како еден од доминантните уметници на македонската ликовна сцена, особено значаен во промовирањето на апстрактните размислувања во скулптурата при крајот на 50-тите години.

Тоа „апстрактно размислување“ кај Хаџи Бошков не значи оддалечување од човекот. Напротив, неговата скулптура постојано се враќа кон човековата вертикала, кон телото, кон траумата, кон енергијата, кон внатрешното движење што не може лесно да се претвори во препознатлива фигура. Затоа формата кај него често изгледа како да е истовремено создадена и откорната, стабилна и ранлива, тешка и подвижна.

Во делата од 60-тите години тој користел и индустриски отпадоци, а од 1968 година сѐ поизразено ја геометризирал формата, со акцент врз ритмичките вибрации на вертикалата. Тоа е важен момент: скулптурата кај него престанува да биде само предмет во простор и станува однос меѓу маса, светлина, сенка, празнина и движење.

Професор и градител на уметничка средина

Петар Хаџи Бошков не бил само автор што создавал дела. Тој бил и педагог, институционален градител, човек што учествувал во создавањето критериуми. Од 1964 до 1980 година работел во Училиштето за применета уметност во Скопје, а од 1980 до 1988 година на Факултетот за ликовни уметности во Скопје, каде што се стекнал со звање редовен професор и бил декан од 1980 до 1985 година.

Тоа е дел од неговото наследство што не смее да остане во сенка на неговите скулптури. Уметникот што создава дело остава видлива трага. Но уметникот што создава и школа, генерации, професионална дисциплина и уметничка свест остава подлабока културна структура. Хаџи Бошков припаѓа токму на таа ретка група автори – оние што не ја разбираат уметноста како приватен престиж, туку како јавна одговорност.

Изложби, споменици и меѓународна потврда

Неговата биографија говори за исклучително богата творечка активност. Организирал повеќе од 30 самостојни изложби во Македонија, на просторите на поранешна Југославија, во Англија, САД, Турција и Грција, а учествувал и на повеќе од 300 групни изложби во земјата и во странство. Во 1978 година бил учесник на Меѓународното биенале во Венеција. Реализирал 16 монументални споменици поставени во Македонија, Словенија, Хрватска, Србија и Франција.

Тоа присуство не е само бројка. Тоа покажува автор кој работел постојано, во различни формати, со различни материјали и во различни културни простори. Неговата скулптура можела да биде галериска и монументална, интимна и јавна, органска и конструктивна. Но во сите тие премини останувала препознатлива една основна линија: достоинствената строгост на формата.

Во 2009 година бил избран за почесен член на Македонската академија на науките и уметностите, а добитник е на 30 национални и меѓународни награди, меѓу кои и наградата „11 Октомври“ во 1969 година.

Графиката како продолжение на скулпторската мисла

Иако јавноста најчесто го памети како вајар, неговиот графички и цртачки опус е исто така значаен. МСУ во 2017 година ја претстави изложбата „Petar Hadzi Boshkov: Works on Paper“, посветена на неговите дела на хартија. Во најавата за изложбата е наведено дека во текот на педесет години создал околу 2000 графики и цртежи, а изборот опфатил повеќе од 500 графики, цртежи, графички мапи, скици, студии и колажи.

Овој податок е важен затоа што го покажува Хаџи Бошков како целосен уметник, а не само како автор на тродимензионални форми. Неговите дела на хартија не се споредна белешка, ниту техничка подготовка. Тие се автономен простор во кој мислата за формата, телото, пејзажот, човекот и апстрактниот знак добива поинаква густина.

Наследство што продолжува да зборува

Да се сеќаваме на Петар Хаџи Бошков не значи само да се потсетиме на датумот на неговото раѓање или заминување. Тоа значи повторно да ја измериме височината на едно дело што не се потрошило со времето. Неговите скулптури не се декоративни објекти од една завршена епоха. Тие се сѐ уште активни прашања: што е форма, што е човек, што е простор, што останува кога материјата ќе престане да биде само материја?

Во култура што често заборава брзо, Петар Хаџи Бошков останува творец што бара подолга меморија. Неговото дело не вика, не заведува со лесна убавина, не се нуди како брза слика за површен поглед. Тоа стои. Тивко, цврсто и достоинствено. Како скулптура што знае дека вистинската уметност не мора да биде гласна за да трае.