Кога ќе го спомнам пазарот на капитал, најчесто гледам како луѓето веднаш го поврзуваат со берзи, графикони и некакви „големи играчи“ што манипулираат со бројки. Но ако застанеме малку и ја тргнеме мистиката, ќе видиме дека основата е многу поедноставна – и многу поважна за секој од нас.
Пазарот на капитал (англ. capital market) во својата суштина е простор каде што се купуваат и продаваат долгорочни хартии од вредност – односно каде што се движи долгорочниот капитал. Тој е дел од поширокиот финансиски пазар, во кој спаѓа и пазарот на пари. Ако сакаш официјална и меѓународно прифатена дефиниција, можеш да ја видиш на страницата на Investopedia – capital market – но јас ќе ти објаснам поедноставно.
Овде претпријатијата се снабдуваат со капитал за да ги финансираат своите развојни програми. Тоа не е само прашање на раст, туку на опстанок, проширување, нови технологии, нови пазари. Без пристап до капитал, нема развој. А без развој, нема конкурентност.
Вреднување, капитализација и пазарна логика
Една од најважните функции на пазарот на капитал е пазарното вреднување – или капитализацијата на претпријатијата. Вредноста не се одредува со декларација, туку со курсот на хартиите од вредност. Цената на акцијата станува огледало на довербата, очекувањата и ризикот.
Токму затоа берзанската цена не е само број – таа е сигнал. И ако сакаш да видиш како функционира тој механизам во пракса, можеш да погледнеш како работи Македонската берза – таму се гледа живиот пулс на домашниот капитален пазар.
Во најширока смисла, се разликува договорен пазар – односно пазар на кредити, и пазар на вредносни хартии кој во потесна смисла се смета за вистински пазар на капитал. Тука веќе зборуваме за инструменти како акции и обврзници – двата најзначајни инструменти со кои се тргува.
За акциите и нивната природа како сопственички хартии од вредност можеш да прочиташ детално на Corporate Finance Institute – common stock, а за обврзниците како должнички инструмент на Investopedia – bonds. Разликата меѓу нив е суштинска – едното ти дава сопственост, другото побарување.
Организиран и неорганизиран пазар
Пазарот на капитал може да биде организиран и неорганизиран. Организираниот се остварува преку берзите и т.н. шалтерски пазари – познати како over the counter market. Ако сакаш појаснување што точно значи OTC, тука е Investopedia – over the counter (OTC).
На организираниот – службен пазар – се котираат хартии од вредност на познати, големи и реномирани компании кои ги исполнуваат строгите критериуми. Таму важат правила, регулатива, транспарентност.
Помалите претпријатија често учествуваат на неорганизираниот – несужбен пазар – затоа што не ги исполнуваат условите за котација. Таму купопродажбата се врши преку директни деловни односи. Нема централизирана платформа, туку постои договорна логика меѓу оние што нудат капитал и оние што имаат потреба од него.
Примарен и секундарен пазар
Пазарот на капитал може да биде и примарен и секундарен. На примарниот пазар се продаваат нови емисии на долгорочни хартии од вредност – акции и обврзници. Тука компанијата директно прибира средства.
На секундарниот пазар се тргува со веќе еднаш емитирани хартии од вредност. Тие не создаваат нов капитал за компанијата – туку само го менуваат сопственикот. Но токму секундарниот пазар создава ликвидност, а ликвидноста создава доверба.
Улогата на посредниците и регулаторите
Берзите на вредносни хартии се најзначајните организирани пазари на капитал. На нив важна улога имаат финансиските посредници – брокери, инвестициони куќи, банки и други финансиски организации, како и инвестициони банкари.
Но не смее да се заборави и регулативата. Во многу земји постои државен орган наречен „Комисија за хартии од вредност“ кој ја контролира емисијата и тргувањето со хартии од вредност. Во Македонија тоа е Комисија за хартии од вредност на РСМ. Нивната улога е да спречат неправилности, шпекулации и злоупотреби – и да ги заштитат инвеститорите.
На глобално ниво, еквивалент на таков регулатор во САД е U.S. Securities and Exchange Commission (SEC), што покажува колку регулацијата е суштинска компонента на секој сериозен капитален пазар.
Алокација на капиталот – повеќе од бројки
Пазарот на капитал е механизам преку кој се врши алокација на слободните финансиски средства – пред сè за инвестициони цели. Тој не е изолиран систем. Покрај него, постојат уште два механизма – финансирање преку фискалниот систем и самофинансирање.
И тука доаѓаме до суштината. Пазарот на капитал не е само финансиска категорија. Тој е систем што ја обликува економската динамика на едно општество. Одлуките што се носат таму влијаат врз работни места, индустриски развој, па дури и врз социјална стабилност.
Затоа, кога зборуваме за пазар на капитал, не зборуваме само за акции и обврзници. Зборуваме за доверба, ризик, визија и одговорност.
