Во големите геополитички кризи, победата не секогаш се мери со освоена територија, потпишан договор или потопен брод. Понекогаш се мери со тоа кој прв ќе ја раскаже приказната. Во случајот со Ормутскиот теснец, токму тоа се случува: американскиот претседател Доналд Трамп ја паузираше операцијата „Проект слобода“, замислена како обид да им помогне на заглавените бродови да излезат од теснецот, а иранските медиуми веднаш ја претставија паузата како победа на Техеран и како неуспех на американската стратегија. Оваа иранска медиумска рамка е назначена како „победа во Ормутскиот теснец“. Трамп, пак, го паузира обидот за безбеден транзит за да види дали САД можат да постигнат договор со Иран за прекин на војната.
Така една тактичка пауза, барем во јавниот простор, се претвори во симболичка битка. За Вашингтон, тоа е простор за дипломатија. За Техеран, тоа е доказ дека притисокот успеал. За глобалната економија, тоа е уште еден сигнал дека морскиот премин низ кој минува огромен дел од светската енергетска трговија останува политички и безбедносно кршлив.
Што навистина паузираше Трамп?
Според објавата на Трамп, „Проект слобода“ – движењето на бродови низ Ормускиот теснец – се паузира „за краток временски период“ за да се види дали договорот со Иран може да се финализира и потпише. Истовремено, тој нагласи дека блокадата останува во сила, што значи дека паузата не е целосно повлекување, туку ограничено тактичко запирање на една конкретна операција. Associated Press објави дека Трамп ја образложил одлуката како простор за финализирање на можен договор со Иран, додека американската блокада на иранските пристаништа продолжува.
Станува збор за двојна игра. Во дипломатски јазик паузата може да значи прагматизам: да се избегне нова ескалација, да се даде простор на посредници, да се намали ризикот за бродовите и да се провери дали преговорите имаат реална основа. Но во пропаганден јазик, паузата лесно станува „повлекување“. А во криза како оваа, зборот често патува побрзо од фактите.
Ал Џезира наведува дека Трамп ја објаснил одлуката со барање од Пакистан и други земји, како и со напредок кон „целосен и конечен договор“ со претставници на Иран. Но истиот извештај потсетува дека тензиите во Заливот не исчезнале: американската страна тврди дека уништила ирански чамци, крстосувачки ракети и дронови, Обединетите Арапски Емирати пријавиле ракетни и дронски напади, а Иранската револуционерна гарда предупредила бродовите да се движат само по коридорите што таа ги определила.
Иранската „победа“ е пред сè победа во наративот
Кога иранските медиуми прогласуваат победа, тие не нужно тврдат дека воената ситуација е окончана. Тие прават нешто поважно за домашната публика: ја претвораат американската пауза во доказ дека Техеран ја издржал најголемата сила и ја принудил на чекор назад. Во режимски медиумски системи, тоа е позната техника: секој компромис на противникот се чита како капитулација, секој прекин како слабост, секоја дипломатска врата како признание дека силата не успеала.
Но тоа не значи дека иранската интерпретација е без основа во реалната политика. Ако целта на САД беше брзо да создадат безбеден, контролиран и масовен транзит низ Ормуз, тогаш самата потреба за пауза покажува дека задачата е многу потешка од воената формула на хартија. Ормускиот теснец не е само воден премин. Тој е тесно грло на светската економија, место каде една ракета, еден дрон, една мина, една погрешна проценка или едно политичко соопштение можат да ја потресат цената на нафтата и довербата на пазарите.
Reuters објави дека иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи изјавил дека Иран ќе прифати само „фер и сеопфатен договор“ во преговорите со САД, додека Трамп говори за „голем напредок“. Истовремено, според Reuters, Ормускиот теснец е речиси затворен од почетокот на конфликтот на 28 февруари, што блокира околу 20 проценти од светските нафтени испораки и предизвикува глобална енергетска криза.
Ормуз како тест за американската моќ
Американската воена моќ е огромна, но Ормуз покажува дека ни најмоќната флота не може лесно да ја претвори сложената геополитика во чиста логистика. Да се „водат“ бродови низ теснец под закана не е исто што и да се испрати воена порака. Секој комерцијален брод носи посада, товар, осигурување, политички ризик и економска сметка. Бродските компании не размислуваат како генерали, туку како субјекти што мора да пресметаат дали преминот вреди колку ризикот.
Затоа „Проект слобода“ од самиот почеток беше повеќе од поморска операција. Тој беше тест дали САД можат да ја вратат довербата во еден од најважните светски енергетски коридори. Ако само мал број бродови се охрабрат да поминат, ако осигурителните премии останат високи, ако компаниите продолжат да чекаат, тогаш военото присуство не се претвора автоматски во економска нормализација.
Associated Press пренесе дека американската војска на првиот ден од операцијата соопштила дека два американски трговски брода успешно транзитирале низ теснецот, но и дека американските сили пукале кон ирански сили и потопиле шест мали чамци кои, според нив, таргетирале пловила. Тоа покажува дека транзитот, дури и кога е успешен, останува на работ на вооружен судир.
Пазарите слушаат и најмала пауза
Ормуз е место каде политичката реченица веднаш станува економска бројка. Reuters објави дека по објавата на Трамп за паузирање на операцијата, цените на нафтата се намалиле: Brent паднал за 1,2 проценти, на 108,60 долари за барел, откако претходно веќе имал значителен пад. Но и тие нивоа остануваат далеку над цената од пред војната. Тоа покажува дека пазарот ја поздравува секоја можност за договор, но не верува дека ризикот исчезнал.
За Македонија ова не е далечна поморска приказна. Секој потрес во Ормуз се претвора во притисок врз горивата, транспортот, цените, увозот, авионските билети, логистиката и инфлациските очекувања. Малите економии не ја креираат кризата, но често ја плаќаат преку секојдневниот трошок. Кога Ормуз се затвора или станува небезбеден, сметката не останува во Заливот. Таа стигнува и до бензинската пумпа, и до полицата во продавница, и до цената на превозот.
Пауза не е мир
Најголемата опасност во оваа ситуација е да се помеша паузата со решение. Пауза значи дека една операција моментално е задржана. Не значи дека конфликтот е решен, дека бродовите се безбедни, дека Техеран и Вашингтон имаат стабилен договор или дека регионалните актери ќе се воздржат од нови провокации. Според Reuters, дипломатските напори сè уште не донеле резултат, а обидите за дополнителни средби меѓу американски и ирански официјални лица не успеале.
И токму затоа иранското прогласување победа треба да се чита внимателно. Тоа е дел од психолошката војна, дел од домашната мобилизација и дел од регионалното позиционирање. Но паузата на Трамп истовремено говори и за реалноста што Вашингтон мора да ја признае: Ормуз не може да се стабилизира само со сила ако нема политички договор, регионална поддршка и доверба на бродските компании.
Ова е новиот облик на глобална криза: не мора да има целосна војна за светот да почувствува последици. Доволно е еден теснец да стане неизвесен. Доволно е една операција да биде паузирана. Доволно е една страна да прогласи победа, друга да зборува за преговори, а пазарите да заклучат дека ризикот останува.
Меѓу дипломатска шанса и пропагандна магла
Ако паузата доведе до реален договор, тогаш Трамп ќе ја претстави како мудар тактички потег. Ако не доведе до договор, Иран ќе ја користи како доказ дека американската стратегија не можела да го пробие Ормуз без политички отстапки. Во меѓувреме, бродовите, компаниите, енергетските пазари и обичните граѓани ќе ја плаќаат цената на неизвесноста.
Затоа суштинското прашање не е кој прв прогласил победа. Прашањето е дали Ормускиот теснец повторно ќе стане нормален морски пат или ќе остане геополитички вентил преку кој се регулира притисокот меѓу Вашингтон, Техеран, Заливот и светската економија.
Иранците можат да слават медиумска победа. Трамп може да зборува за напредок кон договор. Но додека бродовите се движат под закана, додека нафтата реагира на секоја изјава и додека дипломатијата се води со блокади во позадина, вистинската победа сè уште не е прогласена. Таа ќе биде видлива дури кога Ормуз ќе престане да биде оружје, а повторно ќе стане премин.
