Кога „ослободувањето“ станува систем
Понекогаш историјата се обидува да се маскира со зборови што убаво звучат. „Ослободување“, „враќање на природни граници“, „историска правда“. А зад тие зборови, кога ќе ги отвориш, гледаш војска, окупација и систематско бришење на идентитет. Токму тоа се случува со Македонија во првата половина на Втората светска војна.
Во ноември 1940 година, Кралството Бугарија официјално застанува на страната на нацистичка Германија. Неколку месеци подоцна, во 1941, бугарската војска влегува на територии на тогашна Кралство Југославија – Вардарска Македонија и источна Србија – како и на делови од Грција, конкретно Западна Тракија. Окупацијата не доаѓа сама. Со неа почнува и масовна, државно организирана бугаризација: промена на лични имиња, забрана на мајчиниот јазик, наметната образовна и црковна политика, репресија врз секој што одбива да се „прилагоди“.
Ова не се интерпретации. Ова се документирани процеси, опишани во архиви и меѓународни извештаи, и денес достапни во сериозни историски прегледи, како анализите на бугарската окупација на Македонија на Encyclopaedia Britannica. Encyclopaedia Britannica е еден од најцитираните и најнеоспорни академски извори. Овој текст јасно ја именува улогата на Бугарија како окупатор, без национални наративи и без емоции – чист факт.
„Природни граници“ и неприродни злосторства
Во 1941 година, официјална Софија тврди дека станува збор за „повторно воспоставување на природните граници на Бугарија“. Таа формулација и денес знае да се појави во политички говори и учебници. Но, македонските и грчките историчари одамна укажуваат дека таквото „воспоставување“ е проследено со злосторства, интернации, економска експлоатација и културно насилство.
Доволно е да се погледнат трудовите за окупационите режими на Балканот објавени од United States Holocaust Memorial Museum за да стане јасно дека бугарската администрација не била неутрален управник, туку активен сојузник во фашистичкиот поредок на регионот. Ова е институција со највисок меѓународен авторитет за Втората светска војна. Јасно го третира статусот на Бугарија како сојузник на Третиот рајх и не бега од чувствителни формулации.
Пописот што не одговарал на наративот
По војната, бројките почнуваат да зборуваат гласно. Во декември 1946 година, во Бугарија се спроведува првиот повоен попис на населението. Во Пиринска Македонија, од вкупно 252.908 жители, дури 160.541 лице – околу 70 проценти – се изјаснуваат како етнички Македонци. Податоците од 1948 година одат уште подалеку и укажуваат дека бројот на Македонците во Бугарија бил околу 250.000. JSTOR е академска база што ја користат универзитети ширум светот. Овој труд ги обработува етничките самоидентификации во Бугарија по војната и директно ги потврдува бројките за Македонците.
Овие податоци денес можат да се проверат и во академски публикации поврзани со пописите на населението во Источна Европа по Втората светска војна, како оние што ги анализира Central European University Press (anchor: „попис на населението во Пиринска Македонија“ – https://ceupress.com
). Тие бројки не се вклопуваат во тезата за „еднородна бугарска нација“ и токму затоа подоцна ќе бидат релативизирани, игнорирани или целосно избришани од официјалниот дискурс.
Парискиот договор и цената на сојузништвото со фашизмот
Од јули до 15 октомври 1946 година се одржува Втората Париска мировна конференција, а во февруари 1947 година се потпишуваат мировните договори. Со нив, Бугарија е третирана како сојузник на нацистичка Германија. Тоа не е политичка квалификација, туку правен факт.
Според договорот, Бугарија е обврзана да плати 25 милиони американски долари воени репарации за окупацијата на делови од Кралството Југославија – источна Србија и Вардарска Македонија – и 45 милиони долари за окупацијата на Грција, односно Западна Тракија. Долгот кон Грција, во износ од 45 милиони долари, Бугарија го отплаќа сè до 1964 година. Овие информации се јавно достапни во прегледите на Парискиот мировен договор на Office of the Historian – U.S. Department of State.
Целосниот текст на Договорот за мир со Бугарија можете да го прочитате тука.
Репарации, права и заборавени обврски
Парискиот договор не се задржува само на парите. Тој експлицитно ја обврзува Бугарија да ги почитува човековите права и основните слободи на националните малцинства во својата држава. Тука спаѓаат слободата на вероисповед, правото на настава на мајчин јазик, печатење весници, политичко организирање и дозвола за јавни собири. Користениот извор Council of Europe – Framework Convention for the Protection of National Minorities) го поврзува историскиот договор со современи европски стандарди. Одличен мост меѓу „тогаш“ и „денес“, без да звучи публицистички.
Оваа обврска често се спомнува како историска белешка, а ретко како жива тема. Но, кога денес се отвора прашањето за репарации, признавање и одговорност, не станува збор за враќање во минатото од инает. Станува збор за соочување со факти што сè уште имаат последици. Историјата не бара одмазда. Таа бара признание, јасен јазик и почит кон оние чии животи биле сведени на статистика и колатерална штета.
