Понекогаш е доволно да застанеш на еден збор и да го слушаш како одѕвонува низ времето. „Класик“. Го користиме лесно, како да е самоподразбирлив, а зад него стои цела историја на вредности, моќ, вкус и мерка. И не, не почнува со книги и уметност. Почнува со луѓе.
Во стариот Рим, класиците не биле писатели, туку граѓани од прва класа. Оние што припаѓале на врвот на општеството, со права, обврски и тежина. Дури подоцна, терминот се преселил во јазикот и културата и почнал да означува нешто сосема друго – оние писатели и мислители од грчката и римската оставнина што преживеале сѐ: векови, преводи, идеологии, заборав.
Кога нешто станува класично
Во модерните книжевности, класик не е секој стар автор. Класик е оној што пишувал угледувајќи се на античките модели или, уште поважно, оној чии дела со самата своја вредност се пробиле во првиот ред. Без оглед на времето, модата или вкусот на епохата.
Зборот „класичен“ доаѓа од латинското classicus и првично се однесувал токму на тие класици – на она што припаѓа на највисоката мерка. Во хуманизмот, терминот станува клучен. Сѐ што е грчко-римска антика се прогласува за класично, не затоа што е старо, туку затоа што хуманистите во таа култура гледале недостижен пример. Оттука и изразите класични писатели, класична филозофија, класична уметност.
Ако сакаш подлабоко да ја разбереш оваа логика, добар појдовен материјал е дефиницијата на поимот classicism на „Encyclopaedia Britannica“ – збор што може директно да се хиперлинкува во текстот и да те однесе кон еден од најрелевантните светски извори.
Златните доба како мерка
Во потесна смисла, класично се нарекуваат токму „златните доба“ на антиката. Перикловото време во Атина, Августовото доба во Рим. Периоди кога се создадени делата што и денес ги учиме, анализираме и препрочитуваме. Не затоа што мораме, туку затоа што уште зборуваат со нас.
Подоцна, придавката класичен почнува да значи нешто уште посуптилно. Сѐ она од книжевното и уметничкото минато што се одржало како трајно вредно и примерно, но истовремено е и надминато од современото. Класичното не е музејска прашина. Тоа е темел врз кој стои модерното.
Класицитетот и јазикот
Кога велиме класицитет, мислиме на она што е примерно и речиси недостижно. На стил кој станал мерка. На јасност што не старее. Затоа зборуваме и за класични јазици.
Во најопшта смисла, тоа се античкиот грчки и латинскиот книжевен јазик, особено во фазите кога на нив се создадени највредните дела. Но поимот е поширок. Класични се нарекуваат и други јазици во нивната најзрела форма – санскрит, пехлеви, класичен арапски. Фази кога јазикот граматички и лексички се зацврстил и станал исклучително плоден.
На оваа класична фаза ѝ се спротивставуваат архаичната, преткласична, и декадентната, посткласична. И тука веќе не зборуваме само за јазик, туку за цивилизациски циклуси.
Класицизмот како свесен избор
Класицизмот е нешто друго. Тоа е стил. Свесна одлука во ликовните уметности, архитектурата, музиката и книжевноста, каде средишен модел е уметноста на Елада и Рим. Објективност, строгост на формата, едноставност. Ништо случајно, ништо вишок.
За разлика од ренесансата или чистата класика, класицизмот не се обраќа директно на античките дела. Тој ги чита, ги толкува, ги пропишува преку естетика што веќе знае што бара. Затоа и делува дисциплинирано, понекогаш ладно, но секогаш јасно.
Иако траги од класицизмот има уште во доцната ренесанса, неговиот полн процут е во 18. век, особено во Франција, Англија и Германија. Неговото влијание не завршува таму. Се чувствува и во разни неокласични и филокласични струи во првата половина на 20. век, кога светот повторно бара ред по хаосот.
Лично, без фусноти
И сега, дозволи ми да излезам од теоријата.
Господа и дами политичари, не би било лошо, меѓу сите ваши активности, да најдете малку време и да прочитате некое дело од домашен или странски класик. Не заради цитати, не заради позирање. Туку заради мерката. Којзнае, можеби ќе ви помогне, со време, во политиката да станете барем во најмала рака – или нога – класични.
