Акупунктурата – што навистина е, а што само веруваме дека е
Кога ќе се спомне акупунктура, најчесто првата асоцијација се иглите. Мали, тенки, наизглед застрашувачки. Но акупунктурата не е само техника на боцкање – таа е цел еден медицински и филозофски систем што опстојува илјадници години и сè уште предизвикува и восхит и сомнеж. Затоа и сакам да зборуваме отворено – што навистина може акупунктурата, каде ѝ се границите и каде започнуваат заблудите.
Акупунктурата е составен дел од традиционалната кинеска медицина. Првично се појавила како практично средство за лекување, а со текот на времето се развила во самостојна медицинска гранка со сопствена теорија, клиничка практика и дијагностички пристап. Науката за акупунктурата се занимава со стимулирање на точно определени акуточки на телото, најчесто со помош на игли, но и со поширокиот контекст – како тие точки се поврзани со органите, нервниот систем и целокупната рамнотежа на организмот. И самиот збор открива многу – потекнува од латинскиот acus (игла) и pungere (да се забодува).
Кратка, но длабока историја на акупунктурата
Името „акупунктура“ не е кинеско. Така ја нарекле европските мисионери кои кон крајот на 16 век ја посетиле Кина и први донеле вести во Европа за овој начин на лекување. Но самата практика е многу постара. Нејзиното настанување е врзано со една симболична приказна за воин ранет со стрела. Стрелата била извадена, раната заздравела, но на изненадување на сите – исчезнала и болка од сосема друг дел на телото. Таа случајност била првиот сигнал дека телото функционира како поврзана целина.
Акупунктурата се спомнува во Кина уште околу 2800 години пред нашата ера. Легендарниот Жолт цар, Хуанг Ди, кому му се припишува авторството на првото медицинско дело „Huangdi Neijing“, ги поставил темелите на кинеската медицина. Делото е напишано во форма на дијалог меѓу царот и неговиот лекар и содржи основни принципи на медицината, но и опис на различни терапевтски методи – од хербална терапија, преку акупунктура, до хируршки зафати.
Првите акупунктурни игли биле изработувани од камен. Кинеските археолози навистина откриле такви алатки кои датираат од периодот меѓу 8000 и 4000 години пр.н.е. Со развојот на металургијата, особено во периодот на Завојуваните кралеви и династијата Западен Хан, се појавуваат метални игли, што овозможило подлабока и попрецизна стимулација.
Во наредните векови акупунктурата се усовршува, се систематизира и станува задолжителен дел од образованието на лекарите во империјалните медицински институции. Во истиот период се проширува и во Кореја и Јапонија. Во Европа стигнува во 16 век, но вистинскиот интерес започнува многу подоцна, особено во 20 век, благодарение на истражувачката работа на францускиот дипломат Жорж Сулие де Моран, кој бил признаен од кинеските лекари како учител и авторитет. Во 1946 година, во Париз, е основано Меѓународното друштво за акупунктура.
По 1949 година, со прогласувањето на Народна Република Кина, акупунктурата доживува силна институционална поддршка. Денес таа е интегрирана во здравствениот систем – во Кина постојат илјадници болници со одделенија за акупунктура, а студентите по традиционална медицина ја изучуваат како завршен и комплексен предмет, токму поради филозофската длабочина и архаичниот јазик на изворните текстови.
Како делува акупунктурата денес – помеѓу традицијата и науката
Акупунктурата денес се применува во клиничката практика и може да се користи кај речиси сите системи на човечкото тело. Современите научни истражувања потврдија дел од нејзините ефекти – регулација на болката, влијание врз нервниот и имунолошкиот систем, како и врската помеѓу одредени акуточки и внатрешните органи.
Во традиционалниот јазик на кинеската медицина често се користат поими како „ветер“, „оган“, „студ“ или „влага“. Тие не се поетски украси, туку симболичен начин за опишување на физиолошки и патолошки процеси. „Оган во стомакот“ одговара на гастритис, „оган во црниот дроб“, поттикнат од лутина, може да предизвика „ветер во главата“ – тип на тилна главоболка, па дури и сериозни васкуларни инциденти. Оваа длабока поврзаност меѓу психата и телото е разработена илјадници години пред западната наука да ја формулира психоневроимунологијата.
Вистини и заблуди -каде е линијата?
Најголемата заблуда е семоќта. Денес со сигурност се знае дека акупунктурата може релативно успешно да помогне кај хронична болка, мачнина и повраќање во бременост, мускулно-коскени нарушувања, одредени респираторни тегоби и функционални нарушувања. Но исто така е јасно дека таа не лекува рак на дојка, ниту ревматоиден артритис, што го покажале и контролирани клинички студии.
Токму поради недоволниот интерес на фармацевтската индустрија, границите на акупунктурата не се секогаш јасно дефинирани. Тоа, за жал, остава простор за злоупотреби. Денес сè почесто се среќаваат самопрогласени „акупунктуролози“ кои ветуваат чуда – лекување стерилитет, Паркинсонова болест, мултиплекс склероза, па дури и карцином. Таквите тврдења не само што се неетички, туку можат да бидат и опасни.
Во 1979 година Светската здравствена организација официјално ја призна акупунктурата како терапевтски метод и објави листа на состојби кај кои може да има корист. Таа листа, која и денес се користи како референтна, опфаќа болни синдроми, невролошки и функционални нарушувања, стрес, хроничен замор, алергии, респираторни и дигестивни тегоби, одредени гинеколошки состојби, па дури и поддршка кај зависности како дебелина и пушење. Официјалната листа може да се провери на веб-страницата на Светската здравствена организација.
Што навистина се случува за време на третманот
За време на акупунктурен третман постојат и субјективни и објективни реакции. Субјективно, пациентот може да почувствува лесна болка или специфично чувство познато како De Qi – длабинско чувство на притисок, тежина или здрвување. Објективно, се јавуваат аналгезија, седација, подобрување на хомеостазата, влијание врз имунолошкиот систем и јасен психолошки ефект.
Една од најприфатените современи теории е онаа за ослободување на ендорфини. Ендорфините се природни невропептиди кои се врзуваат за рецепторите за болка во мозокот и имаат силно аналгетско дејство. Стимулацијата на одредени акуточки го поттикнува нивното ослободување, што објаснува зошто акупунктурата е особено ефикасна кај болни синдроми. За оваа тема релевантен научен извор е PubMed – линк за хиперлинк: PubMed – acupuncture endorphins.
Современи техники на акупунктура
Покрај класичната акупунктура, денес се применуваат и современи техники. Термопунктурата или моксибустијата користи топлина од суво лисје на мокса. Електроакупунктурата комбинира игли и електростимулација. Методот според Voll користи специјален апарат за дијагностика и терапија. Ласерската акупунктура, пак, е неинвазивна, безболна и сè попопуларна – особено кај пациенти кои стравуваат од игли. Таа е краткотрајна, без ризик од инфекции и овозможува индивидуален пристап.
Трезвен поглед без митови
Акупунктурата не е магија, но не е ни шарлатанство. Таа е сериозен медицински метод со длабоки историски корени и со јасно дефинирани можности и ограничувања. Проблемот не е во акупунктурата, туку во начинот на кој се претставува. Кога се применува од обучени и одговорни професионалци, таа може да биде вредна поддршка во лекувањето. Кога се користи за манипулација – станува опасна и за пациентот и за самата медицина.
