Кога зборовите стануваат порака сами по себе
Сигурно ти се случило барем еднаш: запознавање, краток муабет, први реченици… и во главата веднаш ти ѕвони едно прашање – на „ти“ или на „Вие“?
Не е ситница. Напротив. Начинот на кој му се обраќаме на другиот човек честопати кажува повеќе за односот отколку самите зборови што ги изговараме.
Ова прашање веднаш го поврзуваме со блискоста: дали сме пријатели или странци, дали односот е неформален или службен, дали постои хиерархија, разлика во години, позиција, култура. Но зад „ти“ и „Вие“ се крие цел еден свет од психолошки, социјални и културни значења.
Што навистина значи „ти“, а што „Вие“?
Кога некому му се обраќаме на „ти“, обично испраќаме порака на блискост, доверба, опуштеност. „Ти“ може да значи: те прифаќам како рамноправен.
Но, во одредени ситуации, истото тоа „ти“ може да звучи и како наметнување, па дури и како прикриено понижување – особено кога доаѓа од позиција на моќ.
Од друга страна, „Вие“ традиционално се доживува како форма на почит, дистанца и формалност. Го користиме кога не го познаваме соговорникот, кога тој е постар, на повисока позиција или кога контекстот налага професионален однос. Но „Вие“ знае да создаде и ѕид – ладен, бирократски, па дури и одбивен.
Психологија на обраќањето: што велат современите истражувања?
Современата социјална психологија сè почесто укажува дека изборот меѓу „ти“ и „Вие“ е силно поврзан со чувството на еднаквост и перцепцијата на моќта во комуникацијата. Истражувањата во областа на јазикот и општествените односи покажуваат дека неформалното обраќање ја олеснува комуникацијата и создава чувство на припадност.
Интересен е и политичкиот аспект: повеќе анализи укажуваат дека либералните и левичарските средини почесто користат „ти“, како симбол на рамноправност, додека поконзервативните структури се држат до „Вие“ како форма на јасна хиерархија.
Бизнисот и опасноста од погрешно „ти“
Во корпоративниот свет, ова прашање не е банално. Напротив – може да чини многу. Познат е случајот во Франција кога пропаднал сериозен проект за спојување на две големи банки, токму поради судир на култури: во едната компанија владеело „ти“, во другата строго „Вие“. Наместо да зближува, јазикот направил јаз.
За многу менаџери и претприемачи, прераното „ти“ се доживува како нарушување на авторитетот и професионалната дистанца – особено кога се случува јавно, пред колеги или соработници.
Како е во другите култури?
Ако мислиш дека ова е балканска дилема – се лажеш. Во Латинска Америка, формалното обраќање е речиси правило. Таму „usted“ се користи дури и меѓу луѓе што се познаваат долго, додека „vos“ има свои строги културни кодови.
Во англискиот јазик, пак, дилемата не постои – „you“ е и „ти“ и „Вие“. Но затоа постојат други, суптилни начини на покажување почит преку тон, формулации и дистанца.
Интимност, формалност и човечка контрадикција
Еден од најпарадоксалните примери што често се наведува во студиите за интимна комуникација е фактот дека во некои професии луѓето си се обраќаат со „Вие“ пред и по интимниот чин – а на „ти“ за време на него. Апсурдно? Можеби. Но и многу човечки.
Дали „Вие“ исчезнува од современиот свет?
Сè повеќе автори и комуниколози сметаат дека „Вие“ постепено станува анахронизам – симбол на старите, крути односи. Современиот свет тежнее кон директност, автентичност и еднаквост. „Ти“ полесно отвора разговор, гради доверба и ја продлабочува комуникацијата.
Но – и ова е важно – контекстот секогаш е клучен.
Добро е да се знае
Не постојат универзални правила за „ти“ и „Вие“. Најважно е да ја почувствуваш ситуацијата и личноста спроти себе. Ако некој одбива „ти“, тоа не значи нужно дистанца или надменост – понекогаш е само срамежливост.
Избегнувај мешање. „Ти“ и „Вие“ со иста личност создаваат впечаток на несигурност. Ако не си сигурен – прашај директно. Тоа е најзрелиот потег.
И запомни: обраќањето на „ти“ не е непочитување. Ниту пак „Вие“ е гаранција за почит. Почитта не е во заменката – туку во ставот.
