Има моменти кога ќе наидеш на историски извор што не те остава рамнодушен. Не затоа што ти ласка, туку затоа што ти го расчистува умот. Такво чувство имав кога повторно се навратив на делото на Dmitri Obolensky од Универзитетот во Кембриџ, особено неговата студија за духовните и политичките движења на Балканот во раниот среден век.
Во неговото капитално дело „The Byzantine Commonwealth“ – конкретно во деловите каде што ги анализира павликијанците и политичките процеси во Македонија – се отвора еден наратив што не е идеолошки, туку академски аргументиран. Тука нема патетика. Има извори.
VII век – идентитет што не е измислен вчера
Во VII век, Константин-Силванус, основачот на павликијанското движење, им се обраќа на своите следбеници со зборовите: „Вие сте Македонци, а јас сум Силванус, испратен кај вас од Павле“. Ова сведоштво го бележи токму Obolensky во својата анализа на движењето на павликијанците.
Тој ја формира заедницата наречена „Црква на Македонија“. Името не е случајно. Во средновековниот свет, именувањето има политичка и духовна тежина. Тоа не е географска случајност, туку свесна културна одредница.
Дури и византискиот офицер Симеон, испратен да го задуши движењето, се откажува од својата позиција во Цариград и се приклучува под името Тит. Оваа епизода не е романтична легенда, туку дел од поширокиот конфликт меѓу централната власт и регионалните духовни движења во Византија.
Македонија како изолиран политички свет
Оболенски ја опишува Македонија како „дива земја на високи езера и долини, опкружена од три страни со планини“. Родопите, како што е историски документирано, претставувале природна бариера помеѓу Македонија и источните центри на тогашната бугарска држава.
Овој географски факт не е романтичен опис. Планинските бариери реално ограничувале административна контрола во раниот среден век. Централната власт во Преслав немала целосен оперативен домет во западните региони.
Но тука морам да бидам прецизен. Тоа што Македонија функционирала како центар на опозиција или автономен регион не значи дека во сите периоди била формално независна држава. Средновековната власт е флуидна, а политичките граници не се денешни административни линии. Историјата бара внимателност.
Комитопулите – востание или реставрација?
Кога Комитопулите го кренаа востанието кон крајот на X век, тие дејствуваа во контекст на распадот на источната бугарска држава по падот под Византија во 971. година. Историски факт е дека Самоил станува доминантен владетел на западните територии и создава силна државна структура со центар во Охрид.
Терминот „Samuel’s Macedonian Empire“ се појавува во дел од западната историографија, но во академската литература постои дебата околу карактеризацијата на државата – дали станува збор за продолжение на Првото бугарско царство или за посебна политичка конфигурација со македонски центар.
Факт е дека престолнината е во Охрид и дека таму се консолидира и црковната хиерархија.
Охридската архиепископија
И тука не можам да ја заобиколам Охридската архиепископија. Не како црковна институција на хартија, туку како столб на континуитет. Кога Самоил ја зацврстува својата држава со центар во Охрид, тој не гради само воена структура – тој создава духовен центар.
Архиепископијата во Охрид станува наследник на поранешната патријаршиска традиција, но истовремено функционира како автономна црковна институција што опстојува и по падот на Самоиловата држава под Византија во 1018. година. Византискиот император Василиј II не ја укинува – ја трансформира во автокефална архиепископија со широка јурисдикција. Тоа не е случајност. Тоа е признание на реалноста на терен.
Литературното молчење и интерпретациите
Тврдењето дека Самоил е „речиси отсутен“ од бугарската православна литература бара внимателност. Тој не е канонизиран како светец, за разлика од Борис I, но неговото име постои во бугарските средновековни извори. Историските интерпретации зависат од националните наративи што се формирале во XIX и XX век.
Затоа јас не велам дека историјата треба да се користи како оружје. Јас велам дека треба да се чита без страв. Македонија во тие векови не била пасивна територија. Била активен политички и духовен центар. Била простор каде што се создава, а не само се наследува.
Од првите проповеди што се врзуваат со „Црквата на Македонија“, преку титулите на комитот Никола, па сè до империјалниот престол на Самоил, линијата што ја гледам е континуитет на регионална самосвест и политичка амбиција.
Историјата не е парола. Таа е комплексна мрежа од факти, интерпретации и перспективи. Но едно е сигурно – Македонија во средниот век не била празна страница.
