Има нешто возвишено во моментот кога еден јазик почнува да си ги истражува сопствените корени. Не само како средство за комуникација, туку како жива историја. Како сведоштво. Како трага што нè води назад – кон тоа кои сме биле, за подобро да разбереме кои сме денес.
Овие денови Македонија го доби првиот том од Македонскиот етимолошки речник – дело што, без претерување, можам да го наречам капитално. Автор е проф. д-р Гоце Цветановски, научен советник во Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“ – Скопје. По три години интензивна работа, со претходна шестмесечна подготовка за методологија и концепција, тој го подготви првиот том што ги опфаќа буквите од А до Ж.
Јазикот не е само граматика – тој е археологија на смислата
Во првиот том се обработени 2.560 заглавни зборови. Но кога ќе ги вклучите семантичките и етимолошките гнезда, бројката достигнува околу 10.000 зборови. Тоа не е само статистика. Тоа е труд што ретко кој може да го изнесе во толку краток период.
На Балканот, македонскиот јазик досега беше единствениот без сопствен етимолошки речник. Тој факт сам по себе зборува многу. Зборува за празнина што конечно се пополнува. За научен долг што конечно се исплаќа.
Македонскиот јазик традиционално се дефинира како јужнословенски јазик. Но во лингвистиката тој се третира и како балкански јазик – поради структурните особености што ги споделува со несловенските јазици од Балканот. За тие што сакаат подлабоко да навлезат во овој концепт, постои сериозна научна литература за таканаречената Балканска јазична унија.
Овој речник, според авторот, нуди толкувања на зборови што досега не биле обработени во ниту еден друг етимолошки речник. Зборови што влечат далечни корени. И токму тука почнува вистинската магија – кога ќе сфатиш дека еден збор што секојдневно го користиш има патување зад себе од неколку века, можеби и милениуми.
Државата и науката – кога ќе се сретнат, се раѓа трајност
Проектот е финансиран како дел од научно-истражувачките проекти поддржани во 2025 година од буџетот. На промоцијата, министерката за образование и наука проф. д-р Весна Јаневска посочи дека станува збор за дело од огромно значење за јазикот, литературата и науката.
Според официјалните податоци објавени од Министерството за образование и наука, во 2025 година со 374 милиони денари биле финансирани 40 научно-истражувачки проекти. Буџетот за наука во 2025 изнесувал 680 милиони денари, а за 2026 се обезбедени 773 милиони денари.
Бројките се важни. Но уште поважно е што зад нив стои одлука – дека науката не смее да биде маргина. Дека ако сакаме исчекор, мора да вложиме во знаење.
Јас секогаш сум верувал дека јазикот е повеќе од средство. Тој е идентитет. Кога една држава инвестира во истражување на сопствениот јазик, таа не финансира само проект – таа инвестира во сопствената меморија.
Речник што не е крај, туку почеток
Првиот том е само почеток. Следниот, според најавите, се очекува во наредните три до четири години. Тоа значи дека процесот продолжува. Дека ова не е симболичен чин, туку системска работа.
Етимолошки речник не се чита како роман. Но тој се чувствува како роман на народот. Во него се испишани патувања, влијанија, културни судири, заемки, трансформации. Во него се гледа како сме примале, како сме давале, како сме се менувале.
И можеби токму затоа ова дело не е важно само за лингвистите. Важно е за секој што некогаш се запрашал од каде доаѓа некој збор што му е толку природен, а толку стар.
Кога ќе почнеме да ги разбираме зборовите, почнуваме подобро да се разбираме и себеси.
