Понекогаш не сме ни свесни колку латинскиот јазик живее меѓу нас. Не како мртов јазик од учебниците, туку како тивок, упорен сведок во секојдневниот говор, особено кога сакаме да бидеме прецизни, сериозни или едноставно – јасни. Во стручни расправи, во правото, филозофијата, медицината, па дури и во обичен разговор, латинските изрази одамна си нашле дом и кај нас. Не се туѓи. Се одомаќиле.
И добро е да се знаат. Не за да звучиме „попаметно“, туку затоа што во себе носат концентрирано значење, искуство и мисла што тешко се заменува со една обична реченица. Понекогаш токму тие се punctum saliens – точката околу која сѐ се врти.
Јазик што преживеал векови
Латинскиот јазик, иако денес не е говорен јазик на ниту еден народ, продолжува да живее преку своите изреки. Нивната сила не е во архаичноста, туку во тоа што и денес прецизно го опишуваат човекот, општеството и времето во кое живееме. Не случајно, изрази како vox populi, vox Dei или sic transit gloria mundi звучат подеднакво актуелно и денес, можеби дури и повеќе од порано.
За историскиот контекст и влијанието на латинскиот јазик во европската култура, корисно е да се погледне објаснувањето на поимот латински јазик на страницата на Encyclopaedia Britannica, како и прегледот на латински изреки на Wikipedia, каде што се наведени нивните извори и значења.
Кога една реченица вреди повеќе од објаснување
Ab eterno – отсекогаш, од искони, од памтивек.
Израз што не трпи временски ограничувања.
Vox populi, vox Dei – гласот на народот, глас божји.
Она што народот го прифаќа, добива тежина на вистина, сакале ние или не.
O tempora, o mores! – о, чудни ли времиња, чудни ли обичаи!
Цицеронов извик што совршено се вклопува и во денешниов контекст.
Gloria mundi – слава на светот, чест на светот;
sic transit gloria mundi – така минува славата на овој свет.
Modus vivendi – начин на живеење, прифатлив соживот меѓу спротивставени страни, по начелото: живеј и дозволи им на другите да живеат.
Punctum saliens – она што е суштинско, јадрото, главната точка што не смее да се промаши.
Ad bene vivendum breve tempus satis longum est – за добар живот и краткото време е доволно долго.
Aetate rectius sapimus – со годините стануваме помудри.
Ако ништо друго, барем би требало.
Alind est celare, alind tacere – едно е да се прикрива, друго да се премолчи.
Alteri vivas oportet, si vis tibi vivere – треба да живееш за друг ако сакаш да живееш за себе.
Amicitia nisi inter bonos esse non potest – пријателство може да постои само меѓу добри луѓе.
Amor vincit omnia – љубовта победува сѐ.
Една од ретките реченици што не стареат.
Imago animi sermo est – говорот е слика на душата.
Loqui ignorabit qui tacere nesciet – кој не знае да молчи, нема да знае ни да зборува.
Multi multa, nemo omnia novit – многумина знаат многу, но никој не знае сѐ.
Omnis bonus liber – секој добар човек е слободоумен.
Pauca loquaris, multum fac – малку зборувај, многу твори.
Sera nimis vita est crastina: vive hodie! – премногу е доцна утрешното живеење: живеј денес.
Зошто ни требаат и денес
Можеби токму затоа што времињата се брзи, зборовите често површни, а мислите расфрлани. Латинските изреки нѐ враќаат на суштината. Нѐ потсетуваат дека човековите дилеми, радости и слабости не се нови. Само контекстот се менува. Сѐ друго – ab eterno.
