Кога денес зборуваме за светски шампиони во шах, често мислиме на официјални титули, циклуси, ФИДЕ и јасни правила. Но, ако се вратиме малку подалеку, во средината на 19. век, ќе видиме дека шахот тогаш се играл со сосема поинаков дух – повеќе романтичен, повеќе храбар, повеќе личен. Токму затоа, кога ќе ме прашаш кој се смета за првиот неофицијален светски првак, одговорот речиси секогаш води кон едно име – Адолф Андерсен.
Адолф Андерсен – човекот што го направи шахот уметност
Андерсен бил професор по математика и германски јазик, роден во Бреслау – денешен Вроцлав во Полска – и таму го поминал целиот свој живот. Шахот не му бил професија во денешна смисла, туку страст, и можеби токму затоа неговиот стил бил толку слободен, креативен и бескомпромисен.
Со години важел за најсилен шахист во Германија. Одиграл огромен број мечеви и турнири, победувал често, губел ретко, а ремијата тогаш биле повеќе резултат на замор отколку на калкулација. Во девет наврати бил прв, трипати втор, добил единаесет мечеви, одиграл повеќе од триесет партии без победник и загубил само пет – бројки што и денес звучат импресивно.
Лондон 1851 – моментот кога шахот стана светски
Она што засекогаш го врежа Андерсен во историјата е првиот меѓународен шаховски турнир, одржан во Лондон во 1851 година. Токму таму, во градот кој тогаш бил центар на индустрискиот и културниот свет, шахот првпат доби вистинска меѓународна сцена.
Андерсен го освои првото место и со тоа практично беше признаен како најсилен шахист на планетата, иако титулата „светски првак“ тогаш сè уште не постоеше во официјална форма.
Партијата што го направи бесмртен
И покрај турнирската победа, шаховската јавност најмногу го памети Андерсен по една „слободна“ партија одиграна за време на истиот турнир – против Лајонел Кизерицки. Таа партија, добиена во 23-тиот потег со жртви што и денес се изучуваат, влезе во историјата како „Бесмртната партија“.
Андерсен како мислител и автор
Пред да биде славен турнирски шахист, Андерсен бил познат како композитор на шаховски проблеми. Во 1842 година ја објавил книгата „Задачи за шахисти“, а подоцна бил и уредник на „Германски шаховски весник“ и „Нов берлински шаховски весник“. Овие детали често се занемаруваат, а токму тие покажуваат дека тој не бил само играч, туку и интелектуалец кој го обликувал шаховското размислување на своето време.
Штајниц за Андерсен – признание што вреди повеќе од титула
Првиот официјален светски првак, Вилхелм Штајниц, еднаш рекол за Андерсен дека е „најголемиот мајстор на сите времиња“, истакнувајќи ја убавината на неговите комбинации и длабочината на мислите. Кога ваква реченица доаѓа од човек кој подоцна ќе ја формализира титулата светски првак, тогаш тежината ѝ е уште поголема.
Како воопшто се роди идејата за меѓународни турнири?
До средината на 19. век, шахистите главно се натпреварувале во поединечни мечеви. Идејата за турнир, каде повеќе играчи ќе се соочат во организирана структура, била револуционерна. Еден од првите што размислувал во таа насока бил Лудвиг Ердман Бледов, кој уште во 1843 година планирал меѓународен турнир во Трир, но замислата не се реализирала.
Неколку години подоцна, англискиот шаховски авторитет Хауард Стаунтон ја презел иницијативата. На 8 февруари 1851 година испратил писмо до водечките шахисти на времето, повикувајќи ги во Лондон.
Како изгледал турнирот во пракса?
Од планираните 32 учесници, на крајот се појавиле 16. Турнирот се играл во четири серии мечеви, при што првите три биле елиминациони – нокаут систем, без милост и без калкулации. Финансирањето било обезбедено преку претплата, а секој учесник морал да уплати по 5 фунти стерлинзи – значајна сума за тоа време.
Партиите се играле по осум часа дневно, без задолжителни паузи. Ако некој сакал да продолжи, продолжувал. Шахот тогаш не бил спорт за брзи потези, туку тест за издржливост, концентрација и карактер.
