Лотото на прв поглед изгледа едноставно – неколку броеви, малку надеж и голема желба. Но ако застанеш чекор назад и го погледнеш внимателно, ќе видиш дека оваа игра не е само за среќата. Таа е огледало на човечката потреба да го фати случајот за ракав, да го претвори во правило и, ако може, во систем. Лотото е стара колку и нашата опсесија со редот во хаосот.
Потеклото што не е случајно
Татковината на лотото не е некоја митска земја на коцката, туку конкретен град – Џенова. Таму, во пристанишниот метеж и трговската дисциплина, со години петмина советници на градот-република се избирале по пат на извлекување, од вкупно деведесет кандидати, со годишен мандат во Големото собрание. Случајноста била институционализирана уште тогаш – не како забава, туку како метод.
Во 1620 година, советникот Бенедето Џентиле направил чекор понатаму. Тој вовел обложување – не за да ја разоноди масата, туку за да ѝ даде финансиска димензија на веќе постоечкиот механизам. Така настанал ембрионот на модерното лото: погодување кои имиња, односно броеви, ќе бидат извлечени.
Банки, добивки и првите банкроти
Џеновските банки брзо ја препознале можноста. Од играта на погодување изградиле вистинска финансиска институција, преку која ги зголемувале своите парични маси и го полнеле градскиот буџет. Но алчноста, како и секогаш, дошла пред разумот. Превисоките награди довеле до финансиски колапси и банкроти – првите јасни докази дека и „игрите на среќа“ мора да го почитуваат балансот.
Казанова, Волтер и европската легитимација
Во своите „Спомени“, Џакомо Казанова со гордост раскажува како во Париз организирал слично лото – пет од деведесет, при што и најниската награда се добивала со погодени само два броја. Тој не застанал тука. Отворал уплатни места низ градот и ги исплаќал наградите уште следниот ден – брзина што градела доверба.
За оваа игра се заинтересирал и Волтер, кој во неа видел повеќе од обична забава. По негов предлог, во 1763 година, во Берлин, првото лото го приредил прускиот крал Фридрих II Велики. Дел од средствата, поточно, биле издвојувани за хуманитарни цели – за незгрижени деца и девојки. Тука лотото добива морална обвивка, која и денес често се користи како аргумент за неговото постоење.
Различни земји, различни правила
Лотото не е универзална формула. Во некои земји се погодуваат 6 од 45 броеви, во други 7 од 38 или 39, а има и системи што комбинираат различни односи. Формата се менува, но суштината останува иста – игра со веројатноста.
Во дел од Европа, лотото се појавува релативно доцна. Во Австрија, на пример, државното лото е воведено дури во 1986 година, што покажува дека дури и општествата со долга традиција на регулирани игри долго се двоумеле околу неговото место.
Системи, комбинации и илузијата на контрола
Лотото може да се уплатува на обични или комбинациски, таканаречени системски ливчиња. Комбинациските системи им заштедуваат време на играчите и создаваат чувство дека со „паметно играње“ шансите се зголемуваат. Во некои земји, како Германија, постојат и полускратени комбинациски системи.
Комбинаторите развиле цела скала – од полни и скратени системи, преку условно скратени, до сложени микросистеми. Секој од нив нуди различен степен на „гаранција“, но и различна илузија на контрола. Броевите се исти, веројатноста е иста, но психолошкиот ефект е поинаков.
Математиката што не простува
Без разлика на формата, лотото во речиси сите земји има и фискална функција. Дел од приходите одат директно во државниот буџет. Токму поради ова, и поради фактот што помалку од 50% од вкупната уплата завршува во наградниот фонд, лотото во математиката се вбројува меѓу т.н. неправедни игри. Законот на веројатноста е прекршен во корист на организаторот – и тоа е факт, не интерпретација.
А сепак, и покрај сè, луѓето продолжуваат да играат. Не затоа што не ја разбираат математиката, туку затоа што надежта, за разлика од бројките, не се пресметува.
