Кога денес ќе ти спомнам опера, веројатно веднаш помислуваш на голема сцена, раскошни костими и гласови што ја полнат салата. Но ако се вратиме чекор назад, до самиот почеток, ќе стигнеме до еден човек кој ја поставил темелната линија по која операта и денес се движи. Зборувам за Клаудио Монтеверди (1567-1643) – композитор кој не само што ја напишал првата голема опера, туку и ја научил музиката како да раскажува приказна.
Монтеверди бил вистински мајстор на мадригалот. Напишал повеќе од 250 и токму преку нив го извежбал она што подоцна ќе стане клучно за операта – спојот меѓу зборот и музиката. Тој го обединил рецитативот со изразноста на мадригалскиот стил и на тој начин ја создал основата за аријата, како моменти каде што времето застанува за емоцијата да зборува погласно. Вовел и мал оркестар, а пеената линија ја збогатувал со брзи низи од тонови и софистицирани музички средства, сè со една цел – да ја зголеми драмската сила на изразот.
„Орфеј“ – моментот кога операта станува уметност
Операта Орфеј од 1607 година денес е прифатена како првото оперско ремек-дело со сочувана партитура. И токму тука е клучот. Пред неа постоела операта Дафне на Јакоп Пери од 1597 година, но таа, за жал, е изгубена. „Орфеј“, пак, останал како жив доказ дека операта може да биде целовита уметничка форма, со јасна драматургија, музичка логика и емоционална длабочина.
Токму поради ова, Монтеверди често се нарекува татко на операта. Во „Орфеј“ јасно се гледа неговата способност да ги поврзе вокалните и инструменталните традиции на своето време во еден нов, зрел рецитатив. По него, операта веќе не е само музички експеримент, туку вистинска dramma per musica – драма што живее преку музика.
Пресвртница меѓу ренесансата и барокот
„Орфеј“ не е важен само како прва голема опера, туку и како јасна пресвртница меѓу ренесансната и барокната поетика. И во музичка и во тематско-семантичка смисла, делото стои на границата меѓу два света. Од една страна ја носи урамнотеженоста и јасноста на ренесансата, а од друга ја најавува експресивноста и драмската напнатост што ќе станат заштитен знак на барокот.
Од дворска забава до јавна уметност
До 1637 година операта била најчесто врзана за дворските кругови во Фиренца, но токму тогаш, во Венеција, се отвора првата комерцијална оперска куќа. Со тоа операта престанува да биде привилегија на елитата и станува јавна уметност, достапна за пошироката публика. Тоа е чекор без враќање, а Монтеверди е човекот кој ја подготвил сцената за таа промена.
Монтеверди – композитор меѓу световното и духовното
Покрај оперите, Клаудио Монтеверди како свештеник напишал и значаен број црковни музички дела. Меѓу нив особено се издвојуваат прочуените „Вечерни“, каде што повторно ја гледаме истата негова сила – музиката не е само форма, туку длабоко доживување. Без разлика дали пишува за сцена или за храм, Монтеверди секогаш знае како да ја натера музиката да зборува.
