Некои писатели создаваат ликови кои остануваат подолго од времето во кое се напишани. Други создаваат светови. Џон Дос Пасос се обиде со нешто потешко: да фати цело општество во движење, да го слушне неговиот говор, да ја забележи неговата брзина и да покаже што се случува со човекот кога историјата почнува да се движи побрзо од неговиот живот.
Затоа Дос Пасос денес вреди да се чита надвор од тесниот круг на американскиот модернизам. Во неговите книги има возови, фабрики, реклами, весници, улици, политички говори, работници, милионери, војници, актери и луѓе што трчаат по успех кој постојано се оддалечува. Има нешто чудно современо во таа слика. Светот се променил, медиумите се смениле, брзината станала уште поголема – но човекот опкружен со туѓи гласови, пораки и ветувања лесно би го препознал сопствениот немир во прозата на Дос Пасос.
Писателот како хроничар
Џон Родериго Дос Пасос е роден во 1896. година и му припаѓа на поколението американски автори чиј однос кон светот пресудно го обликува Првата светска војна. Служел како возач на амбулантно возило, а военото искуство влегло во неговите рани книги со силна недоверба кон романтичната претстава за војната, дисциплината и институциите. Library of America го издвојува токму „Three Soldiers“ како дело во кое тоа искуство се претвора во разочаран поглед кон војната и воената машинерија.
Сепак, би било премногу едноставно Дос Пасос да се смести во фиоката на „антивоен писател“. Неговата поголема амбиција била хроничарска. Го интересирало како големите системи – капиталот, политиката, војската, медиумите, индустријата – влегуваат во секојдневниот живот. Не ги набљудувал како апстрактни идеи, туку преку луѓето што работат во нив, им се спротивставуваат или веруваат дека можат да ги искористат.
Токму тука лежи неговата особеност. Кај Дос Пасос поединецот ретко е господар на сопствената приказна. Тој е туркан од работа, пари, амбиција, идеологија, случајност и историја. Америка не е декор на романот – таа станува негов вистински протагонист.
„Менхетен трансфер“ – градот без главен лик
Во „Manhattan Transfer“ од 1925. година Њујорк не е едноставно место во кое се одвива дејството. Градот е огромен организам составен од десетици судбини што се сечат, исчезнуваат и повторно се појавуваат. Богатството и сиромаштијата живеат речиси на иста улица, а успехот може да биде истовремено ветување и измама. Library of America го опишува романот како густ портрет на модерниот град во кој различни општествени слоеви се обидуваат да најдат смисла во урбаниот хаос.
Дос Пасос тука пишува речиси како режисер пред монтажна маса. Наместо една голема приказна со сигурен центар, добиваме фрагменти. Погледот се движи од една личност кон друга, од една улица кон друга. Читателот не добива привилегирано место од кое сè може удобно да се разбере. Мора самиот да ја составува сликата.
Таквата постапка не е формален каприц. Таа кажува нешто суштинско за модерниот живот: никој веќе не ја гледа целината. Секој гледа свој прозорец, своја работа, своја несреќа, своја можност. Големиот град ги поврзува сите, но тоа не значи дека ги зближува.
„U.S.A.“ – роман што сака да биде цела земја
Најдалеку во оваа намера Дос Пасос оди со трилогијата „U.S.A.“ – „The 42nd Parallel“, „1919“ и „The Big Money“. Нејзиниот распон е огромен: Америка од почетокот на 20-от век до прагот на Големата депресија, со нејзините работници, претприемачи, политичари, реклами, берзи, синдикати, автомобили, војни и новата култура на масовен успех. Library of America ја определува трилогијата како панорамски колективен портрет на американското општество, изграден со необичен спој на фикција, биографии, новински материјал и експериментални фрагменти.
Токму формата ја прави книгата толку препознатлива. Класичната нарација се прекинува со „Newsreel“ делови составени од медиумскиот шум на епохата, со кратки биографски портрети на јавни личности и со интимните, асоцијативни сегменти наречени „Camera Eye“. На страницата посветена на трилогијата овој пристап е опишан како мултимедијална форма во која вести, песни, биографии, автобиографски фрагменти и класично раскажување се спојуваат во една општествена слика.
Денес тоа можеби не звучи револуционерно. Навикнати сме истовремено да читаме пораки, наслови, реклами, коментари и лични исповеди. Но Дос Пасос во книжевноста го почувствувал токму она што подоцна ќе стане секојдневна состојба: човекот не живее во една приказна. Тој живее во конкуренција на приказни што постојано бараат негово внимание.
Затоа „U.S.A.“ може да се чита и како рана анатомија на информациското општество. Весникот тогаш ја имал улогата што денес ја има бескрајниот екран. Рекламата ветувала живот што треба да се посакува. Политичкиот говор произведувал едноставни реченици за сложена стварност. Познатите личности станувале модели на успех. А под сето тоа продолжувал секојдневниот живот на луѓето што ретко го добиваат главниот збор.
Кога идеологијата престанува да биде засолниште
Дос Пасос не бил писател кој целиот живот останал политички на исто место. Во младоста бил близок до радикалната левица и остро критичен кон економските и општествените неправди. Искуството од Шпанската граѓанска војна, особено исчезнувањето и убиството на неговиот пријател и преведувач Хосе Роблес, длабоко го променило неговиот однос кон комунистичкото движење и советското влијание. Современата книжевноисториска анализа објавена во American Literary History го разгледува токму овој момент како пресврт во неговата политичка ориентација. Во подоцнежните години Дос Пасос се движел кон конзервативни политички позиции што влијаело и врз начинот на кој критиката го читала. Но неговата биографија станува поинтересна ако не ја сведеме на едноставна приказна за човек што „преминал од една страна на друга“. Подлабоката нишка во неговото дело е недовербата кон секоја голема машина што бара од човекот да ја предаде сопствената проценка – без разлика дали таа машина се нарекува капитал, држава, партија или идеологија.
Тој можел да ги смени политичките одговори, но прашањето останало слично: што се случува со слободниот човек кога системот почнува да зборува во негово име?
Повторното читање на Дос Пасос?
Хемингвеј остана попознат. Фицџералд доби речиси митски статус. И двајцата имаат романи што лесно можат да се врзат за лик, љубов, загуба или една незаборавна слика. Кај Дос Пасос работата е понезгодна. Неговиот голем лик е колективот, а неговата голема тема е системот во кој индивидуалниот живот станува само една линија меѓу илјадници други.
Можеби токму затоа денес повторно изгледа толку близок.
Нашето секојдневие одамна личи на негова страница: една лична приказна, па вест; реклама; политичка реченица; фотографија; бројка од берзата; туѓа трагедија; нова сензација; повторно нечиј приватен живот. Се менуваат екраните, но принципот на монтажата останува.
Дос Пасос сфатил дека модерниот човек не живее само меѓу други луѓе. Живее и меѓу пораки кои му кажуваат што да сака, од што да се плаши, кому да му верува и што се смета за успех. Затоа неговата книжевност не е само портрет на Америка од првата третина на дваесеттиот век. Таа е предупредување дека општеството најдобро се гледа тогаш кога ќе ги слушнеме истовремено неговите официјални гласови и тивките животи што тие гласови лесно ги покриваат.
Во тоа е трајноста на Џон Дос Пасос. Тој не ни остави удобна слика на својата епоха. Ни остави бучава. А кога внимателно ќе ја слушнеме, во неа има нешто вознемирувачки познато.
