Понекогаш си велам – има луѓе што живеат тивко, речиси незабележливо, а сепак го поместуваат светот. Не со војска. Не со круна. Туку со идеја. Таков бил Јохан Гутенберг.
Вистинското негово име било Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg. Роден околу 1397 година, најверојатно во Мајнц, и починал на 3 февруари 1468 година – исто таму. Дури ни точниот датум на раѓање не му е познат. Толку малку сигурни податоци имаме за човекот што го отвори вратата кон модерната ера. Во 1900 година, за да може да се одбележи 500-годишнината од неговото раѓање, „Гутенберговото здружение“ симболично ја прогласило 1400 година за негова роденденска. Истата година во Мајнц бил основан и Gutenberg Museum – како институционално признание дека печатот не е само техника, туку цивилизациски пресврт.
Фрагменти од еден живот што го смени светот
За неговиот живот имаме фрагменти – документи, судски записи, делумни траги. Бил металски работник. Околу 1430 година го напушта Мајнц и заминува во Стразбург. Таму останува речиси до 1448 година. Работи како златар, изработува огледала, бил и писар. Во тие години, според зачуваните документи, веќе експериментира со печатарски уред. Во 1436 година се спомнува дека поседува некаков апарат со кој врши опити.
Важно е да се каже – идејата за печатење со подвижни букви не почнува со него. Во Кина, Кореја и Јапонија таа техника постоела векови порано. Најстарата зачувана печатена книга е од 868 година – Дијамантската сутра. Во 11 век, кинескиот занаетчија Би Шенг експериментирал со керамички подвижни знаци – што е документирано во историските извори.
Но тука е разликата. Гутенберг не ја измислил идејата – тој ја усовршил и ја направил применлива, индустриски одржлива и репродуцибилна. Тоа е клучот.
Легурата што ја отвори модерната ера
Заслугата на Гутенберг не е само во подвижните букви, туку во системот. Во легурата од олово, антимон и калај – доволно цврста, доволно издржлива. Во техниката на висок печат. Во печатарската преса инспирирана од винските преси на своето време. Тој го создава првиот функционален типографски систем во Европа.
Во 1448 година повторно е во Мајнц. Основал печатарска работилница со заем од трговецот Johannes Fust – 1.550 гулдени, што за тоа време било сериозна инвестиција. Во 1455 година ја довршува својата прва голема книга – прочуената Библија од 42 реда. 1.282 фолио-страници, во два столба по 42 реда. Печатена во околу 180 примероци – дел на пергамент, дел на хартија. До денес се зачувани 49 примероци, целосни или делумни, што е документирано и од Encyclopaedia Britannica.
Замислете го тој момент. Книга што може да се репродуцира. Знаење што не зависи од ракопис на монаси. Информација што станува достапна.
Гутенберг користел 290 различни знаци, имитирајќи го тогашниот готски краснопис со лигатури и кратенки. Неговиот печат не бил груб механички отпечаток – туку естетски внимателна реконструкција на ракописната традиција.
Суд, долг и тишина
Истата 1455 година, неговиот финансиер Фуст го тужи поради долг. Исходот не е сосема јасен, но се смета дека Фуст ја презел печатницата. Во 1457 година, Фуст и неговиот зет Петер Шефер го печатат Mainz Psalter – прво издание со колофон и датум. Гутенберг веќе не е потпишан.
Од неговата понатамошна работа знаеме малку. Му се припишуваат Missale speciale, Mainzer Catholicon и Библијата од 36 реда, но историската наука нема целосна сигурност.
Последните години од животот ги поминува на дворецот на надбискупот Адолф од Насау во Мајнц, како член на дворската свита. Починал во 1468 година.
И уште нешто – не постои автентичен портрет од него. Лицето на човекот што ја отвори ерата на масовната комуникација ни е непознато.
Печатот како почеток на модерниот човек
Кога денес зборуваме за медиуми, интернет, алгоритми, дигитална експлозија на информации, мора да се вратиме назад. Сè почнува со моментот кога зборот станува репродуцибилен. Кога идејата може да патува.
Без печатарската преса немаше да има Реформација, научна револуција, просветителство. Печатот ја менува динамиката на моќта. Знаењето престанува да биде монопол.
Гутенберг не бил славен во своето време како што е денес. Но неговиот изум ја отвори модерната цивилизација. И можеби тоа е најголемата иронија – човекот за кого немаме фотографија ни оставил свет во кој сликата и зборот се репродуцираат без крај.
