Априлската инфлација ја врати старата, непријатна вистина во центарот на јавната расправа: граѓаните не живеат од просеци, туку од сметки, каси, пазарни кеси и месечни плати. Кога трошоците на животот растат побрзо од чувството дека состојбата е под контрола, статистиката престанува да биде сув податок и станува секојдневно искуство.
Според најновите податоци на Државниот завод за статистика, инфлацијата во април 2026. година, во однос на март, изнесува 1,3%, додека индексот на трошоците на животот во однос на април лани бележи раст од 5,7%. Цените на мало, пак, на годишно ниво се повисоки за 5,0%. Најсилниот месечен удар е кај транспортот, каде што е регистрирано зголемување од 10,1%.
Евтиното гориво не ја поништува скапата кошница
Владата често нагласува дека Македонија има меѓу најниските цени на горивата во регионот, но априлските бројки покажуваат дека тоа не е доволно за да се смири поширокиот ценовен притисок. Инфлацијата не се мери само на бензинска пумпа. Таа се чувствува во маркет, на автобуска карта, во сметка за услуга, во секојдневниот избор меѓу она што семејството сака да го купи и она што реално може да си го дозволи.
Во годишната споредба, најголемиот товар повторно паѓа врз храната и безалкохолните пијалаци, кои, според медиумските извештаи базирани на статистичките податоци, се поскапени за 8,0%. Во првите четири месеци од годината, вкупната инфлација изнесува 4,2%, а храната и безалкохолните пијалаци се повисоки за 6,1% во однос на истиот период лани. Тоа е токму оној дел од инфлацијата што најмалку може да се одложи, бидејќи храната не е луксузна категорија, туку основа на семејниот буџет.
Проблемот е во тоа што цените растат таму каде што луѓето немаат избор
Инфлацијата најчесто изгледа поинаку од кабинетска табела и од кујнска маса. Во табелата, храната на месечно ниво пораснала за 0,7%, што може да изгледа умерено во однос на транспортот. Но во реалниот живот, токму малите и повторливи поскапувања го јадат просторот за маневар. Леб, млеко, масло, месо, зеленчук, превоз, училишни трошоци, сметки – тие не се ставки што едно домаќинство лесно ги брише од месечниот список.
Затоа бројката од 5,7% не треба да се чита само како макроекономски сигнал, туку како предупредување за животниот стандард. Ако платите не го следат темпото на реалните трошоци, инфлацијата станува невидлив данок врз секој што живее од фиксни приходи. Најмногу ја чувствуваат оние што немаат резерви: пензионерите, семејствата со ниски примања, работниците со минимална или блиску до минимална плата и младите што се обидуваат да станат економски самостојни.
Владата чека мај, граѓаните не можат да чекаат сметки
Премиерот Христијан Мицкоски најави дека Владата ја следи состојбата и дека по мај ќе се одлучува дали ќе има интервенција, а како опција се спомнува намалување на ДДВ за основните прехранбени производи. Според неговото објаснување, месечниот раст кај храната е далеку понизок од ударот кај транспортните услуги, особено кај авионскиот превоз.
Тоа е технички важна разлика, но политички и социјално недоволна. Граѓаните не ги делат трошоците според методологија, туку според тоа што останува во паричникот на крајот од месецот. Ако институциите чекаат да видат дали април бил врв или само еден бран во подолг ценовен притисок, домаќинствата веќе го прават своето приспособување: купуваат помалку, одложуваат трошоци, кратат од квалитет, штедат таму каде што не би требало да штедат.
Народната банка засега не ја крена каматата, но ризикот останува
Народната банка не ја зголеми основната каматна стапка, која останува 4%, но ја ревидираше проекцијата за инфлацијата за 2026 година на околу 4%, во однос на претходните очекувања од 2,5%. Гувернерот Трајко Славески оцени дека на 5 мај немало доволна причина за корекција нагоре на основната каматна стапка, но централната банка внимателно ги следи ризиците поврзани со цените на енергијата, храната и геополитичките движења.
Монетарната политика тука се движи по тесна линија. Повисока камата може да испрати порака дека инфлацијата мора да се смири, но може и да ги поскапи кредитите и дополнително да ги притисне домаќинствата и компаниите. Затоа одговорот не може да биде само каматен. Потребна е координација меѓу фискалната политика, пазарниот надзор, мерките за најранливите и реалното следење на цените кај основните производи.
Дали април е пикот или само предупредување?
Најважното прашање не е дали инфлацијата во април го достигна врвот, туку дали системот има доволно брза, точна и праведна реакција ако притисокот продолжи. Ако растот се покаже привремен и се смири со стабилизација на транспортните и енергетските трошоци, Владата ќе тврди дека воздржаноста била оправдана. Но ако храната и основните услуги продолжат да поскапуваат, секој изгубен месец ќе биде директен удар врз стандардот.
Македонија не може да ја третира инфлацијата само како статистичка тема или како партиски дуел. Таа е прашање на доверба: дали граѓанинот верува дека цените се под контрола, дека институциите гледаат што се случува и дека мерките, ако дојдат, нема да бидат задоцнети и козметички.
Во време кога храната е поскапа, транспортот поскапува нагло, а централната банка ги крева инфлациските очекувања, најлошиот одговор би бил уверувањето дека сè е под контрола само затоа што бројките сè уште може да се објаснат. Цените не се смируваат со објаснување. Се смируваат со политика што ја гледа реалната кошница, а не само просечната табела.
