Кога денес ќе ја видиш харфата на сцена, мирна, исправена, речиси свечена, лесно е да заборавиш дека зборуваме за еден од најстарите гласови што човекот некогаш ги пуштил во светот. Во средниот век овој жичан инструмент се нарекувал харпа, но неговата приказна почнува многу порано, таму каде што музиката уште не била уметност, туку потреба – да се повика, да се смири, да се раскаже.
Формата што ја носи тишината
Харфата, ако ја гледаш внимателно, не е само инструмент – таа е конструкција на рамнотежа. Тријаголна рамка во која се напнати 46 до 48 жици, поставени на нееднакво растојание, како мисли што не сакаат да бидат подредени, а сепак звучат складно. Долниот дел е резонантниот корпус – телото што го носи звукот – а горниот, извиткан врат, со него прави остар агол, како потсетник дека убавината често доаѓа од напнатост.
Третата страна ја затвора вертикалниот столб, најчесто богато украсен. Не случајно. Во многу култури, токму тој столб бил местото каде што уметноста и занаетот се среќавале – резби, орнаменти, симболи. Харфата никогаш не била „само алатка“.
Педалите како скриен јазик
Современата концертна харфа е поставена на подножје во кое е вграден сложен систем на седум ножни педали. И тука почнува магијата што ретко се гледа, а уште поретко се разбира. Со секоја педала, секој тон во сите октави може да се спушти или покачи за половина тон. Горна позиција – пониско. Долна – повисоко. Тоа не е механика, тоа е јазик што телото го учи со години.
На вратот продолжува мост со механизам од лостови и прстени низ кои минуваат жиците. Преку челични нишки, овој систем е поврзан со педалите и овозможува скратување на жиците, а со тоа и изведба на сите хроматски тонови. Ако сакаш техничка прецизност, можеш да го наречеш инженерско решение. Ако сакаш вистина – тоа е компромис меѓу физиката и музиката.
Телото како дел од инструментот
Харфата не се свири од дистанца. Таа се прегрнува. Резонаторот се потпира на десното рамо на свирачот, рацете ги трзаат жиците, а нозете постојано комуницираат со педалите. Целото тело е вклучено. За полесна ориентација, секоја C-жица (Do) е црвена, а секоја F-жица е сина или црна. Мали визуелни сидра во море од звук.
Од Египет до Ирска – патување низ цивилизации
Харфата припаѓа меѓу најстарите жичани инструменти што ги познава човештвото. Ја користеле Египќаните, Сумерците, Кинезите, Индијците, Грците. Археолошки и иконографски извори сведочат дека таа била присутна во религиозни, дворски и секојдневни контексти уште пред неколку илјади години – види го, на пример, прегледот на античките харфи на The Metropolitan Museum of Art (линк за хиперлинк: „античките харфи“).
Во Европа, харфата најрано се појавува на британските острови во 8 век, кај Англосаксонците и ирските Келти. Од таму, околу 11 век, се шири на континентот. Ирската харфа денес е и национален симбол – доказ дека понекогаш инструментите стануваат идентитет.
Од придружба до солист
Кај античките народи, а и денес во делови од Ориентот, харфата најчесто служела како придружен инструмент за пеење. Но во Европа, уште од средниот век, таа почнува да живее и како солистички инструмент, и како дел од ансамбли. Во оркестарот влегува во 17 век. Најчесто има една харфа, понекогаш две, а исклучително ретко повеќе. Не затоа што не може – туку затоа што една е доволна да го смени целиот звучен пејзаж.
Патот до современата харфа
Првобитно, харфата била дијатонски инструмент со ограничен тонски распон. Со векови, градителите се обидувале да ги прошират нејзините можности. Во 16 век се појавуваат хроматски харфи со вкрстени жици, слично на клавирот, но тие не се одржале поради нееднаквиот и слаб звук.
Пресвртницата доаѓа околу 1720 година, кога C. Hochbrucker го воведува педалниот систем. Подоцна, браќата Cousineau и Sébastien Érard го усовршуваат механизмот, а околу 1810 година Érard ја создава харфата со двојно поместување – т.н. двоен педал. Оваа конструкција, со мали доработки, се користи и денес. Таа овозможува изведба на сите тонови од хроматската низа во опсег од 6 и пол октави – технички факт што за свирачот значи слобода.
За подетален технички опис, релевантен и денес, може да се користи страницата на Encyclopaedia Britannica (линк за хиперлинк: „педална харфа“).
Звукот што се разлева
Харфата е дотерана во Ces-дур. Од изведувачките манири, најкарактеристични се arpeggio и glissando – раздробени акорди и лизгање низ жиците, како звук што не оди од точка А до точка Б, туку се разлева. Не удира. Не притиска. Тече.
И можеби токму затоа, харфата не те повикува да ја слушаш. Таа те тера да застанеш.
Три најпознати најрепрезентативни дела со харфа
Еве три од најпознатите и најрепрезентативни дела каде харфата е водечки, солистички инструмент, изведени со оркестар во живо.
Клод Дебиси – Danses sacrée et profane (1904)
Харфа и гудачки оркестар
Ова дело практично ја дефинира модерната оркестарска харфа. Харфата не е украс, туку носител на музичката мисла – интимна, мистична, со звук што дише. Дебиси тука ја третира харфата како поет, не како оркестратор.
🎧 YouTube (оркестар во живо)
Морис Равел – Introduction et Allegro (1905)
Харфа, флејта, кларинет и гудачки оркестар
Ако Дебиси ја направи харфата модерна, Равел ја направи виртуозна. Ова дело е демонстрација на сè што харфата може – арпеџа, глисанда, брзина, прецизност, боја. Харфата е апсолутен центар.
🎧 YouTube (оркестар во живо)
Џорџ Фредерик Хендел – Harp Concerto in B-flat major, Op. 4 No. 6 (HWV 294)
Концерт за харфа и оркестар
Ова е еден од првите вистински концерти каде харфата настапува како солист пред оркестар. Јасен, благороден, барокен звук – без ефекти, без „магла“. Чиста линија и авторитет.
🎧 YouTube (оркестар во живо)
