Кога ќе ги погледнам бројките, не можам а да не почувствувам дека Европа тивко се менува пред нашите очи. Не со револуција, не со драматичен пресврт, туку со нешто многу посуптилно – со тишината на празните училишни дворови и со растот на бројот на пензионери кои стануваат носители на демографската слика.
Во 2007 година, шпанскиот Институт за семејна политика (IFP) предупредуваше дека во Европската унија веќе има повеќе стари луѓе отколку деца. Тогаш 16,2% од населението било помладо од 14 години, а 16,6% постаро од 65. Денес, според најновите податоци на Eurostat – Population structure and ageing, уделот на лица над 65 години во ЕУ надминува 21%, додека децата под 15 години се околу 14-15%. Разликата веќе не е симболична – таа е структурна.
Демографската тишина што ја менува Европа
Популацијата на младите во Европа во последните три децении опадна драматично. Старите податоци зборуваа за намалување од 23 милиони млади во 30 години. Денес, таа тенденција не само што не е запрена, туку во многу земји се продлабочува. Италија останува меѓу најстарите општества во Европа, со просечна возраст над 47 години, што може да се провери и во базата на Eurostat – Median age of population. Ирска, која некогаш беше пример за „млада Европа“, и понатаму има релативно поволен однос, но и таму наталитетот веќе не е како пред две децении.
Во исто време, бројот на жители на ЕУ не паѓа драстично. Напротив – расте, но не поради природен прираст, туку поради имиграција. Според Eurostat – Migration and migrant population statistics, во последните години нето-миграцијата е клучен фактор за одржување на бројот на жители. Тоа е демографски парадокс – Европа старее, а сепак не се намалува толку брзо колку што би очекувале.
Во источна Европа, пак, приказната е поинаква. Бугарија, која веќе со години губи население, е еден од најдрастичните примери. Според официјалните податоци на National Statistical Institute of Bulgaria, земјата има значително намалување на населението во последните децении, со сериозни прогнози за дополнителен пад до 2050 година.
Пензионерот и двајцата работници
Една реченица од економистите одамна ми одекнува во глава – односот меѓу работници и пензионери се менува. Ако некогаш четворица вработени „издржувале“ еден пензионер, сега во некои држави тој однос се приближува кон двајца спрема еден. Тоа не е само статистика. Тоа е притисок врз пензискиот систем, врз здравството, врз буџетот.
Според European Commission – Ageing Report 2021, трошоците поврзани со стареењето – пензии, здравствена заштита, долгорочна грижа – ќе продолжат да растат како процент од БДП во наредните децении. Тоа е неизбежно ако не се смени структурата на населението.
И тука доаѓаме до суштината. Ова не е само економска тема. Ова е цивилизациско прашање.
Подоцнежно мајчинство, помалку деца
Просечната возраст на мајчинство во Европа денес е над 29-30 години, а во некои земји и над 31. Податоците на OECD – Fertility rates покажуваат дека вкупната стапка на фертилитет во ЕУ е околу 1,5 деца по жена – далеку под нивото потребно за проста репродукција на населението, кое е околу 2,1.
Кога жените раѓаат подоцна, често имаат и помалку деца. Тоа е комбинација од економска несигурност, кариера, урбан начин на живот, но и од променет вредносен систем. Семејството повеќе не е центарот на општеството како што било некогаш – барем не во класичната форма.
Во минатото се зборуваше и за бројот на абортуси како фактор во демографската слика. Денес податоците варираат по земји, но според WHO – Abortion statistics in Europe, стапките во многу земји се намалуваат во однос на 90-тите години. Сепак, демографскиот пад не е прашање на една причина – туку на комплексен сплет од културни, економски и политички фактори.
И Кина старее
Она што некогаш ѝ се случуваше на Европа, денес ѝ се случува и на Кина. Според податоците на United Nations – World Population Prospects, Кина се соочува со драматично стареење на населението по децении политика на едно дете. До 2050 година, бројот на лица над 60 години ќе биде огромен товар за економијата.
Во 1975 година, на едно постаро лице му „помагале“ повеќе од седум вработени. Денес, односот е значително понизок и продолжува да паѓа. Тоа значи дека стареењето не е европски проблем. Тоа е глобален феномен.
Повеќе разводи – помалку стабилност
И тука доаѓаме до другата страна на насловот. Демографијата не е само број на родени и умрени. Таа е и број на стабилни семејства. Според Eurostat – Marriage and divorce statistics
, стапката на разводи во Европа со години е висока, а бројот на бракови опаѓа.
Кога семејствата се нестабилни, кога младите подолго остануваат сами, кога економската несигурност ги оттурнува од одлуката за родителство, резултатот е логичен – помалку деца, повеќе стареење, повеќе системски притисок.
Ова не го пишувам како алармист, туку како човек кој гледа една цивилизација што тивко се трансформира. Европа станува постара. Кина станува постара. Светот станува постар.
Прашањето не е дали тоа ќе се случи. Тоа веќе се случува. Прашањето е – како ќе одговориме на тоа.
