Читање што изгледа лесно, а тежи долго
Кога се зборува за Фридрих Вилхелм Ниче, често се повторува една реченица што упорно одолева на времето: неговите книги се читаат лесно, но тешко се разбираат. Таа констатација не е критика, туку предупредување. Пред да тргнеш понатаму, да знаеш дека овде не станува збор за филозофија што се консумира набрзина, туку за мисла што те следи и кога ќе ја затвориш книгата.
Во своето творештво, Ниче постојано се навраќа на три јадрени теми: смртта на Бога, волјата за моќ и вечното враќање на истото. Но тие не стојат изолирано. Низ нив се провлекува и неговиот немир со сè што дотогаш било земано здраво за готово – верата во чистото сознание, во логиката како неутрален судија, во објективноста на историската наука. Денес, кога повторно живееме во време на „големи вистини“ и подеднакво големи манипулации, оваа негова скепса звучи поактуелно од кога било.
Раскинот со традицијата
Карл Јасперс во Ниче гледал тотален раскин со целата дотогашна филозофска и историска супстанца. За него, вистината станува универзална лага, традиционалната филозофија – илузија, а христијанството – триумф на слабиот и беспомошниот. Тоа не се фрази за провокација, туку дијагноза на една цивилизација што, според Ниче, се уморила од сопствената морална сигурност.
Од друга страна, Мартин Хајдегер го сметал Ниче за последниот голем западен филозоф и без двоумење го вбројува меѓу класиците – со Платон, Аристотел, Декарт, Спиноза, Лајбниц, Кант и Хегел. Токму во тој парадокс е силата на Ниче: радикален рушител кој, сакал или не, станува столб.
„Мала вистина“ што вика прегласно
Во можеби неговото најзначајно дело, Така говореше Заратустра, Ниче ја избира формата на пророчки говор, но без религиозно утешување. Тука се појавува сцената со старата женичка и „малата вистина“ – метафора што и денес боли.
Заратустра се движи „плашливо низ самракот“, носејќи нешто што не може да го сокрие. Тоа не е благо, ниту дете, туку мала вистина што, ако не ѝ се затне устата, вика прегласно. Колку од нашите современи вистини се токму такви – мали, незгодни и непожелни, но упорни?
Жената, мажот и опасната игра
Кога Заратустра зборува за жената, зборува во слики што денес лесно предизвикуваат отпор, па дури и гнев. Но токму тука мора да се чита внимателно, без брза пресуда. Жената е загатка со една одгатка – бременоста. Мажот сака опасност и игра, па затоа ја сака жената како најопасна играчка. Мажот се одгледува за војна, жената за одмор на воинот. Сурово? Да. Но и огледало на еден свет што Ниче го прикажува без шминка.
Во вистинскиот маж е скриено дете што сака да се игра, а задачата на жената е да го открие тоа дете. Љубовта, кај Ниче, не е мирна хармонија, туку напнат однос меѓу чест, желба и надминување. Дури и омразата има своја формула: жената најмногу мрази кога привлекува, а не може да биде привлечена назад со иста сила.
Последната реченица што одекнува
Кога старата женичка на крај му ја дава својата „мала вистина“, таа е сведена на една реченица што со децении одекнува како провокација и опомена: „Одиш кај жените? Не заборавај бич!“
Тоа не е совет за насилство, туку сурова алегорија за односите на моќ, страв и желба. Ниче не ни нуди утеха, туку нè тера да гледаме. А гледањето, понекогаш, боли повеќе од секој одговор.
