Туризмот долго време го меревме со една едноставна бројка – колку луѓе дошле. Повеќе гости значеше подобра сезона, повеќе ноќевања значеа успех, а полните улици и плажи се претставуваа како доказ дека дестинацијата „живее“. Денес токму таму каде што бројките се најимпресивни сè почесто се гледаат и пукнатините: пренатрупан простор, сообраќаен хаос, притисок врз природата, раст на цените и места во кои локалниот живот полека се повлекува пред туристичката индустрија.
Затоа вистинското прашање веќе не е само колку туристи може да привлече една земја. Поважно е какви туристи привлекува, колку долго остануваат, што оставаат во локалната економија и колкава цена плаќа просторот за нивното присуство.
Масовниот туризам ја демократизираше привилегијата на патувањето
Би било лесно масовниот туризам да се прогласи за виновник за сè. Би било и неправедно. Нискобуџетните летови, големите хотелски системи, пакет-аранжманите и поевтиното сместување им овозможија на милиони луѓе да патуваат таму каде што некогаш можеле да стигнат само побогатите слоеви. Одмор на море, патување во европска метропола или семејно летување престанаа да бидат луксуз достапен на малкумина.
Проблемот започнува кога целата туристичка политика ќе се сведе на една логика: повеќе кревети, повеќе летови, повеќе гости, повеќе автомобили, повеќе кратки престои. Тогаш дестинацијата полека престанува да биде место со сопствен ритам и станува капацитет што треба да се пополни.
UN Tourism одржливоста ја поставува како прашање што се однесува на економските, општествените и еколошките последици од туризмот, а не само на бројот на пристигнувања. Слична насока имаат и современите политики на OECD за туризмот, кои сè повеќе го нагласуваат балансот меѓу посетителите, локалните заедници и долгорочната отпорност на дестинациите.
Елитниот туризам не мора да значи јахта и приватен базен
Кога ќе се спомене „елитен туризам“, првата асоцијација обично се пет ѕвезди, скапи ресторани, приватни плажи и гости со речиси неограничен буџет. Тоа е само една негова форма – и не нужно најважната. Многу посуштинска е идејата за турист кој остава поголема вредност, а создава помал притисок врз дестинацијата.
Таквиот гостин може да остане седум наместо две ноќи. Да јаде во локален ресторан, да купи вино од мала винарија, сирење од локален производител, книга, ракотворба или производ што има врска со местото. Да плати локален водич, да посети музеј, археолошки локалитет или концерт. Да избере планинарска тура, гастрономско искуство, велосипедска рута или сместување управувано од луѓе кои живеат таму.
Не мора да биде милионер. Треба да биде гостин чие присуство создава вредност поголема од притисокот што го остава зад себе.
Затоа можеби попрецизен израз од „елитен туризам“ е туризам со висока вредност. Елитизмот ги дели луѓето според платежната моќ. Туризмот со висока вредност ги оценува моделите според тоа што му оставаат на местото.
Скапиот гостин не е автоматски подобар турист
Токму тука треба да се избегне најлесната замка. Туристот кој патува со евтин билет и престојува во мал апартман не е нужно проблем. И обратно – човек што плаќа илјадници евра за престој може да има огромен еколошки отпечаток, да живее во изолиран хотелски комплекс и речиси ништо од неговата потрошувачка да не стигне до локалната заедница.
Цената сама по себе не создава одржливост.
Вистинската разлика се гледа во структурата: колку долго останува посетителот, каде ги троши парите, кој работи во туристичката индустрија, од каде доаѓа храната, дали профитот останува во локалната економија, колку инфраструктурата е оптоварена и дали жителите сè уште можат нормално да живеат во сопствениот град.
Затоа критиката на масовниот туризам не треба да се претвори во презир кон масовниот турист. Луѓето имаат право да патуваат и да бараат одмор што можат да си го дозволат. Прашањето не е кој заслужува да патува, туку каков систем градиме околу патувањето.
Дестинацијата не е фабрика со неограничен капацитет
Градот има улици со одредена широчина. Езерото има екосистем. Плажата има простор. Водоводот, канализацијата, паркирањето и собирањето отпад имаат граници. Старото градско јадро не може да се прошири секојпат кога ќе пристигнат уште неколку илјади посетители.
Кога туристичкиот раст ќе ја надмине способноста на местото да го поднесе, сметката не ја плаќа само туристичката индустрија. Ја плаќаат жителите преку гужва, бучава, поскапо домување и оптоварени јавни услуги. Ја плаќа природата. На крај ја плаќа и посетителот, бидејќи искуството поради кое дошол исчезнува под тежината на сопствената популарност.
Европската комисија во анализите за нерамномерниот туристички раст посочува дека прекумерната концентрација на посетители може да создаде притисок врз домувањето, трошоците за живот, природните ресурси и долгорочната привлечност на самата дестинација.
Во Македонија оваа дилема највидливо се чита во Охрид. Паноптикум веќе пишуваше за притисокот врз Охридскиот регион и предупредувањата поврзани со неговото светско наследство. Кога просторот од кој живее туризмот почнува да се троши побрзо отколку што може да се обновува, високата посетеност повеќе не е доволна причина за задоволство.
Македонија има повеќе причини да бара вредност отколку маса
Македонија тешко може, а уште помалку треба да се натпреварува со огромните медитерански туристички пазари според бројот на хотелски легла, чартер-летови или километри плажи. Нашиот простор е помал, инфраструктурата е поограничена, а највредните природни и културни места се токму оние што најмалку трпат агресивна експлоатација.
Но Македонија има нешто што индустрискиот туризам тешко го произведува: на релативно мала територија се среќаваат езера, планини, археологија, манастири, стара архитектура, различни гастрономски традиции, винарство, села, музика и живи локални приказни.
Тоа е капитал за поинаков туристички модел.
Nа пример, Охрид нема потреба секоја година да докажува дека може да собере уште повеќе луѓе во неколкуте најоптоварени летни недели. Многу поголема вредност би имало ако посетителот има причина да дојде и во април, октомври или декември, да остане подолго и да го доживее регионот надвор од линијата хотел-плажа-кафуле.
Тој може да ја открие Галичица, старото градско јадро, сакралното наследство, локалната гастрономија, виното, селата и природата. Токму таквата промена кон помирни и посодржајни искуства е дел и од поширокиот европски тренд за кој пишувавме во текстот „Европа се враќа во малите места“.
Најскапата работа што може да ја продаде едно место е тишината
Парадоксот на современиот туризам е едноставен: колку повеќе луѓе можат да стигнат речиси секаде, толку повредни стануваат местата во кои човек може да почувствува дека не се сите таму.
Тишината станува луксуз.
Празната патека. Малата гостилница во која нема ред пред вратата. Плажата на која не мора да станеш во седум часот за да освоиш квадратен метар. Разговорот со домаќинот. Улицата што сè уште му припаѓа и на човекот кој таму оди по леб, а не само на посетителот што бара добра фотографија.
Не е случајно што интересот за помали и помалку оптоварени места расте паралелно со заморот од туристичката пренатрупаност. Денешниот висок туризам сè почесто продава време, простор, приватност, локална приказна и чувство на мера, а не само квадратура на хотелска соба. Тоа може да се види и во современите примери на туризам во кој храната, пејзажот, културата и ритамот на престојот стануваат дел од вредноста.
Не треба да избираме меѓу богати и сиромашни туристи
Затоа судирот „елитен против масовен туризам“ е корисен само ако нè натера да го поставиме вистинското прашање.
Не – кои туристи ги сакаме? Туку – каков туризам сакаме?
Дестинација што зависи исклучиво од огромен број евтини и кратки престои станува ранлива. Но и дестинација затворена зад скапи хотели и приватни огради, во која природното и културното богатство се претвораат во привилегија за малкумина, создава друг вид сиромаштија.
Меѓу тие две крајности постои многу попаметен избор: подолг престој, подобра услуга, помал просторен притисок, поголема локална потрошувачка, туристичка сезона што не трае само неколку недели и природно и културно наследство што не се троши за една генерација.
И најновите анализи на OECD за општествените придобивки од туризмот ја нагласуваат врската меѓу туризмот, локалните економии, благосостојбата на жителите и отпорноста на дестинациите. Туристот тогаш престанува да биде глава во статистичка табела. Станува гостин што има причина да остане, да разбере каде дошол и да потроши така што дел од вредноста ќе остане во местото.
А можеби вистинскиот успех на една туристичка сезона нема да биде денот кога ќе соопштиме дека сме примиле рекорден број луѓе. Ќе биде денот кога ќе можеме да кажеме дека сме создале повеќе приход и подобри работни места, дека сезоната траела подолго, дека жителите не се чувствуваат истиснати од сопствениот простор – и дека местото по завршувањето на сезоната сè уште е истото место поради кое вредело да се дојде.
