Кога ќе кажеме дека денот на Земјата трае 24 часа, најчесто го изговараме тоа како нешто сосема обично, речиси како банална информација од учебник. Но зад тие дваесет и четири часа стои едно огромно космичко движење што постојано се случува под нашите нозе – а ние речиси и не го забележуваме.
Земјата, всушност, постојано се врти околу својата оска. Токму тоа вртење го создава ритамот што ние го нарекуваме ден и ноќ. Додека едната половина од планетата е свртена кон Сонцето и ја прима неговата светлина, другата половина останува во сенка. Така на едната страна владее ден, а на другата ноќ.
На нас ни изгледа како Сонцето да се движи – да излегува на исток и да заоѓа на запад. Но тоа е само привид создаден од движењето на Земјата. Всушност, ние сме тие што се движиме, а не Сонцето. За тоа јасно сведочат основните принципи на движењето на Земјата околу својата оска, кои се основа на нашето разбирање на дневниот циклус.
И покрај тоа што Земјата се врти со огромна брзина – околу 1670 километри на час на екваторот – ние не го чувствуваме тоа. Причината е едноставна: ние се движиме заедно со планетата. Нејзината големина и стабилност создаваат чувство на мир, иако всушност сме дел од едно постојано космичко движење.
Денот како постепен премин
Кога внимателно ќе го набљудуваме текот на денот, ќе видиме дека тој не е едноставно поделен само на ден и ноќ. Во народната и научната традиција денот се распарчува на повеќе делови, секој со своја атмосфера, своја светлина и свое чувство.
Така се издвојуваат: зора, утрински самрак, изгрејсонце, утро, претпладне, пладне, попладне, вечер, заоѓање на сонцето, вечерен самрак, мрак, ноќ и полноќ.
Тие премини меѓу светлината и темнината се особено интересни. Токму таму се случуваат најсуптилните промени во природата.
Зората – моментот кога темнината попушта
Зората е самракот што му претходи на изгрејсонцето. Во тој момент небото почнува полека да се осветлува, но Сонцето сè уште е под хоризонтот.
Астрономијата прави прецизна разлика меѓу три видови зори:
астрономска, морнарска и граѓанска.
Астрономската зора започнува кога Сонцето се наоѓа околу 18 степени под хоризонтот. Тогаш небото повеќе не е целосно темно и најчувствителните инструменти можат да забележат промена во осветлувањето.
Морнарската зора се јавува кога Сонцето е околу 12 степени под хоризонтот. Во тоа време морнарите веќе можеле да го препознаат хоризонтот и да ја одредуваат својата позиција на морето – оттука и името.
Граѓанската зора настанува кога Сонцето е на околу 6 степени под хоризонтот. Тогаш има доволно светлина за луѓето да започнат со секојдневните активности. Овие астрономски дефиниции се детално објаснети во астрономската класификација на зората.
Зората не треба да се меша со изгрејсонцето. Изгрејсонцето е моментот кога првиот раб на Сонцето се појавува над хоризонтот.
Самракот – светлина меѓу два света
Утринскиот и вечерниот самрак се оние мигови кога светлината и темнината се мешаат. Тоа е време помеѓу зората и изгрејсонцето, како и време помеѓу заоѓањето на Сонцето и ноќта.
Во тие моменти сончевата светлина се распрснува во горните слоеви на атмосферата. Таа расеана светлина ги осветлува пониските делови од атмосферата и создава впечаток дека Земјата не е ниту целосно во ден, ниту целосно во ноќ.
Интересно е што должината на самракот се менува зависно од географската широчина. Колку повеќе се движиме од екваторот кон половите, толку повеќе се менува неговото траење. Во северните области зората и самракот во лето можат речиси да се спојат, создавајќи феномен познат како бели ноќи.
Поради ова необично осветлување, самракот е омилен момент на фотографите и сликарите. Во уметноста често се нарекува „синиот час“ – време кога небото добива длабока, мека сина боја. Овој термин доаѓа од францускиот израз l’heure bleue.
Утрото, претпладнето и попладнето
Утрото започнува со изгрејсонцето и постепено преминува во претпладне. Но границите меѓу овие делови од денот никогаш не се сосема прецизни. Во различни географски области и во различни годишни времиња, утрото може да изгледа сосема различно.
Претпладне и попладне се појмови поврзани со пладнето. Претпладне го означува времето пред 12 часот, а попладне времето по него.
Во британската традиција постои и интересен мал ритуал поврзан со претпладнето – т.н. elevenses. Тоа е кратка ужина што се зема околу 11 часот, најчесто со чај и нешто благо.
Пладнето – моментот на највисокото Сонце
Пладнето е моментот кога Сонцето се наоѓа највисоко на небото. Астрономски гледано, тоа е моментот кога центарот на Сонцето го преминува меридијанот на даденото место.
Овој момент е познат како соларно пладне и не секогаш се совпаѓа точно со 12:00 часот на часовникот, бидејќи времето што го користиме е стандарден систем прилагоден за цели временски зони.
Ноќта и полноќта
Ноќта започнува со заоѓањето на Сонцето и трае до неговото повторно изгревање. Но таа не трае еднакво во текот на годината.
Поради наклонот на Земјината оска, должината на ноќта се менува. На средните географски широчини, како што се нашите, најкратката ноќ се случува околу 22 јуни, а најдолгата околу 22 декември.
Ова е директна последица на наклонот на Земјината оска во однос на орбитата околу Сонцето.
На екваторот денот и ноќта се речиси еднакви во текот на целата година. Но на половите ситуацијата е сосема поинаква: таму половина година владее ден, а половина ноќ.
Полноќта е средишниот момент на ноќта. Во астрономијата таа се дефинира како време што настанува 12 часа по пладнето. Но интересно е што современиот граѓански систем на мерење на времето го започнува денот токму од полноќта.
Така, секој нов ден започнува во момент кога светот е најтих.
И додека ние спиеме, Земјата продолжува да се врти.
