Има реченици што веднаш ти го будат вниманието. Не затоа што се длабоки, туку затоа што звучат како мала интелектуална бомба. „Дали знаете дека…“ е една од нив. Со тие три збора влегуваме во свет каде фактите, полу-вистините и чистите измислици стојат рамо до рамо, а ние ретко правиме разлика меѓу нив.
Овој текст не е квиз, ниту обид да те импресионира со бројки. Тој е мал експеримент со нашата љубопитност и со нашата подготвеност да поверуваме во сè што звучи неочекувано, научно или доволно чудно. Некои од тврдењата подолу се точни, други се погрешно пренесени, а трети се пример како една реченица, повторена доволно пати, станува „општо познат факт“ – без никогаш навистина да биде проверена.
Ајде да ги прочитаме, но овојпат со малку повеќе сомнеж и малку помалку воодушевување.
Меѓу науката и урбаната легенда
Точно е, на пример, дека мажите статистички почесто гинат од удар на гром отколку жените. Податоците на Centers for Disease Control and Prevention покажуваат дека ризичното однесување и поголемата изложеност на отворен простор играат клучна улога. Слично е и со паѓањето од кревет во сон – мажите навистина почесто завршуваат на под, иако причините се повеќе анегдотски отколку научно дефинирани.
Факт е и дека златото е неверојатно растегливо. Една унца злато навистина може да се извлече во исклучително долга нишка, својство кое е детално објаснето од World Gold Council. Тоа не е магија, туку чиста физика и металургија.
Од друга страна, тврдењето дека половина од мажите израснати на фарма имале сексуално искуство со животно, иако често му се припишува на Алфред Кинси, денес се смета за сериозно проблематично и методолошки спорно. Современите анализи на неговите истражувања јасно покажуваат дека ваквите бројки не можат да се земат како репрезентативни или точни.
Кога бројките звучат поголеми од животот
Сонцето, без сомнение, е енергетски џин. Но споредбата дека секоја секунда ослободува енергија еднаква на детонација на хидрогенска бомба во период од 2.300 години е повеќе поетска отколку прецизна. Реалните податоци за соларната енергија можат да се проверат кај NASA, и тие се доволно импресивни и без вакви хиперболи.
Градските гулаби навистина се поактивни, но и пократко живеат од селските – загадувањето, храната и стресот си го прават своето. А кога сме кај рекорди, џиновската медуза Cyanea capillata е меѓу најдолгите животни што некогаш се измерени, со пипци подолги од 30 метри, што го потврдуваат и биолошките бази како Smithsonian Institution.
Историја, стравови и заблуди
Првите изговорени зборови во звучниот филм навистина одекнале во 1927 година во филмот The Jazz Singer, кога Ал Џолсон рекол: „Wait a minute, you ain’t heard nothing yet“. Тоа е момент што ја смени историјата на филмот.
Но, не секој „факт“ преживува проверка. Октофобија навистина постои како поим, но е исклучително ретка и далеку помалку позната од, на пример, стравот од бројот 13. Тврдењето дека канадските закони им дозволуваат на бисексуалците да гласаат каде било по една недела престој е едноставно неточно – изборното право во Канада нема врска со сексуалната ориентација, што лесно се проверува преку Elections Canada.
Исто така, последниот човек кој чекорел на Месечината не е „Еуген Карнер“, туку Eugene Cernan, во 1972 година. А кога станува збор за животинска анатомија, не Ноевото, туку окото на нојот е поголемо од неговиот мозок – една од оние реченици што често се пренесуваат со погрешен субјект.
Човечкото тело како мала фабрика
Воздушните перничиња во автомобилите навистина се активираат со минијатурна експлозија, иако денешните системи се посложени и побезбедни од старите со натриум-азид. Менструалната загуба на крв кај жените, кога се сумира на годишно или животно ниво, звучи драматично, но бројките што кружат во јавноста се приближни и варираат од личност до личност, како што објаснува World Health Organization.
И да, кога ќе го издуваме носот, воздухот може да достигне неверојатна брзина. Но приказната дека секој човек дневно произведува половина литар солзи, дури и кога не плаче, е уште еден пример како една интересна идеја лесно станува „факт“ без цврста научна подлога.
Запомнете
- Мажите значително повеќе гинат од удар на гром одошто жените.
- Една унца (28.3 грама) злато може да се растегне во нишка долга 70 километри.
- Додека спијат, мажите значително повеќе паѓаат од креветот одошто жените.
- Според Кинси, половина од мажите одгледани на фарма имале сексуално искуство со животно.
- Енергијата која сонцето ја зрачи секоја секунда е еднаква на онаа што би се ослободила со детонирање на една хидрогенска бомба секоја секунда во период од 2.300 години.
- Градските гулаби се 5 пати поактивни од селските, но затоа и 5 пати пократко живеат.
- Првите зборови кога било изговорени во звучен филм биле „Wait a minute, you aint heard nothing yet “. Во филмот „The Jazz Singer“ ги искажал во 1927. година Ал Јолсон.
- Октофобија е страв од бројот 8.
- Канадски закон им овозможува на бисексуалците да гласаат во дистриктите во кои поминале една недела пред избори.
- Еуген Карнер е последниот човек кој бил на Месечината.
- Ноевото око е поголемо од неговиот мозок и јасно гледа на оддалеченост од 5 километри.
- Генераторот што ја полни воздушната перница во автомобилот се пали со иницирачка капсула која содржи 8 грама пластичен експлозив.
- Џиновската медуза „Cijanea arktika“ е најдолго животно на Земјата. Краците на најдолго пронајдениот примерок биле 36.5 метри.
- Во Канада е забрането да се плати нешто што чини 50 центи само со ситнина.
- Кулите на Светскиот трговски центар имале вкупно 43.600 прозорци.
- Ципридофобија е страв од проститутки или полово преносливи болести.
- Најтаинствената книга на светот е откриена во 1912. година во Италија. До ден- денес никој се уште не успеал да го дешифрира писмото.
- Во текот на една менструација жената губи 35 мл крв (едно шишенце лак за нокти). Во текот на годината 420 мл (просечна туба на кечап), а во текот на животот 15.540 мл (околу 15 кантички боја од 1 л).
- Кога човек го издувува носот, воздухот што излегува под притисок достигнува и 160 км/ч брзина!
- 20. Човечките солзи ги произведуваат 4 жлезди сместени покрај очите, ја испираат рожницата и истекуваат во носот. Ако ги има премногу, се излеваат преку капаците. Она што е интересно е дека секој ден човекот излачува (и ако не плаче) околу половина литри солзи!
