ФЛЕЈТА-ИСТОРИЈА, ВИДОВИ И БОГОВСКИ ЗВУК НИЗ 35 000 ГОДИНИ
Кога ќе ја спомнам флејтата, секогаш имам чувство дека зборувам за нешто што не е само инструмент, туку здив што се претвора во звук. Флејтата – или флаутата – е дрвен дувачки инструмент, еден од најподвижните и највиртуозните во таа група. Нејзиниот тон не се раѓа од жица што вибрира, ниту од мембрана што трепери, туку од воздух. Од човечки здив. И токму затоа е толку блиска, толку експресивна.
Звукот настанува како резултат на струење на воздухот низ отворите. Тој е чист, продорен, но и нежен кога ќе посака. Може да биде како утринска светлина, а може да биде и крик. Во тоа лежи нејзината моќ.
Од праисторијата до концертните сали
Флејтата постоела уште во праисторијата. Најстарите примероци биле изработувани од коска, бамбус, глина и подоцна од метал. Археолошките истражувања покажуваат дека најстарата досега откриена флејта – а воедно и најстар музички инструмент – е стара околу 35 000 години. Таа е пронајдена во пештерата Холе Фелс во Германија од тим предводен од професорот Николас Конард од Универзитетот во Тибинген. Станува збор за инструмент изработен од птичја коска, што може да се провери на официјалната страница на University of Tübingen.
Ако застанеме тука и размислиме, ќе сфатиме нешто многу важно – човекот пеел и свирел уште пред да гради градови. Музиката била потреба, не луксуз.
Кризата во 19 век и револуцијата на Бем
На почетокот од 19 век флејтата се нашла во критична позиција. Звучниот идеал се менувал, оркестрите растеле, салите станувале поголеми, а кларинетот добивал предност поради својата звучна јачина. Флејтата звучела потивко, а нејзината скала била интонациски неизедначена.
Проблемот во 1847 година го решава Теобалд Бем – германски флејтист, конструктор и иноватор. Тој конструирал инструмент со нов механизам и логика на поставување на отворите, што резултирало со интонациски чиста хроматска скала и посилен, поизедначен звук. Неговиот систем, познат како Бемов систем, и денес е стандард во изработката на модерната флејта. За неговата биографија и влијание може да се види на Encyclopaedia Britannica – Theobald Boehm.
Освен мали модификации, инструментот и денес суштински е ист.
Материјали, распон и конструкција
Современите флејти се изработуваат од различни материјали – никел, бакарни легури, сребро, злато, па дури и платина или современи синтетички материјали. Професионалните модели често се од масивно сребро или злато, поради бојата и стабилноста на тонот.
Нејзиниот распон опфаќа приближно три октави – од c1 до c4, со можни проширувања во современата практика. Се свири со девет прсти, додека десниот палец служи како потпора.
Флејтата се состои од три дела – глава, средишен дел и стапало. Поретко може да има и четврти дел. Со нивното вовлекување и извлекување се контролира штимањето. Инструментот е долг околу 67 см. На средишниот дел се наоѓа главниот механизам со 16 до 18 капаци и комплексен систем на лостови. Токму тука лежи нејзината инженерска прецизност.
Видови флејти
Се разликуваат два основни вида – вертикална (блок флејта) и хоризонтална. Кај хоризонталната, влезниот отвор е странично поставен и во него се дува откосо за да се формира писка. Вертикалната има директен влезен отвор на врвот.
Пиколо флејтата е двојно пократка од големата флејта и е највисокиот дувачки инструмент во оркестарот. Нејзиниот звучен распон е од d1 до c4, а се запишува октава пониско од реалното звучење. Во симфониски оркестар, вообичаено третата флејта ја презема и улогата на пиколо.
Во употреба е и алт флејта – најчесто во G или F – со подлабока, потемна боја на звукот. Моцарт пишувал и за флажолет флејта, а во историјата се среќаваат и модели во Es, Des и други тоналитети. За оркестарската улога и разновидноста може да се види и на Vienna Symphonic Library – Flute.
Техника и израз
На флејтата може да се изведуваат исклучително брзи пасажи, скокови, трилери, staccato, двоен и троен јазик, legato, како и бројни проширени техники карактеристични за музиката на 20 и 21 век.
Бојата на тонот во долниот регистар е темна, во средниот мека, а во високиот светла и продорна. Најприродна и е пијано динамиката. Особено од времето на романтизмот и импресионизмот, токму тој регистар станува средство за сликање атмосфера, светлина, магла, вода.
Не случајно, во оркестарската литература флејтата често ја носи симболиката на воздухот и небесното.
