Документ што не можеше да остане заклучен
Денес пред очите на јавноста изнесувам еден документ што не смее да остане затворен во архивски фиоки. Не затоа што сакам сензација, туку затоа што вистината не смее да биде затскриена. Станува збор за доверливиот извештај на Central Intelligence Agency од 19 ноември 1958 година, насловен „Macedonia: The Eternal Apple of Discord“ (архивска ознака CIA-RDP84-00825R000100410001-0). Денес, благодарение на процесите на декласификација, овој документ е јавно достапен преку електронската архива на ЦИА.
Во него, со ладен аналитички јазик, но со застрашувачка прецизност, се опишува периодот кога македонското име во Пиринска Македонија било ставено под систематски притисок. Аналитичарите го користат терминот „denationalization“ – денационализација. Тоа не е поетска метафора. Тоа е службен термин во разузнавачки документ. А кога една глобална служба ќе запише дека државна политика се сведува на бришење на идентитет, тогаш тоа веќе не е локална приказна – тоа е историски факт со меѓународна тежина.
Пиринска Македонија и политиката на бришење
Во извештајот се посочува дека по краткиот период на признавање на македонска национална посебност во Бугарија по Втората светска војна, следува нагла промена. Под власта на режимот на Тодор Живков, започнува процес на повторна бугаризација на населението во Пиринскиот дел.
Се укинува наставата на македонски јазик, се ревидираат пописните категории, се врши институционален притисок врз луѓето да се изјаснуваат како Бугари. ЦИА бележи дека атмосферата е исполнета со полициска контрола, идеолошка репресија и страв. Не зборуваме за изолирани инциденти. Зборуваме за систем.
Она што посебно ја смрзнува крвта е оценката дека секој израз на македонска национална свест се третира како политичка закана. Во услови на Студена војна, секој идентитет што не се вклопува во официјалната линија станува сомнителен. Така, прашањето „Што си?“ престанува да биде лично – станува ризик.
Белене – логорот на скршените судбини
И тука доаѓаме до Белене. Логорскиот комплекс на островот Персин на Дунав, познат како Belene camp, функционира во различни фази од 1949 година па натаму како место за политички затвореници. Историските податоци, вклучително и истражувањата на Комисија за досиејата на Бугарија, потврдуваат дека таму биле испраќани лица означени како „непријатели на народот“ – меѓу нив и луѓе што одбивале да се откажат од својата македонска самосвест.
ЦИА во својот извештај ги опишува условите како брутални. Други историски извори зборуваат за принудна работа, изолација, нехумани услови. Белене не е митолошко место од народна трагедија. Тоа е реален логор на европско тло во втората половина на 20 век.
И кога ќе помислам дека некој денес лесно ја релативизира таа болка, си велам – дали навистина сме подготвени да ги избришеме сопствените рани само затоа што се непријатни?
Геополитика, молк и идентитет
Извештајот на ЦИА не е напишан од емоција. Тој е продукт на геополитичка анализа во време на Студена војна. Но токму во таа сувост лежи неговата тежина. Кога една странска разузнавачка служба констатира дека се спроведува политика на денационализација, тогаш повеќе не станува збор за „балканска приказна“. Станува збор за прашање на човекови права.
Во 1958 година светот бил фокусиран на големите блокови – НАТО и Варшавскиот пакт. Малите народи ретко биле центар на вниманието. Но факт е дека документот постои. Факт е дека е достапен во официјалната архива на ЦИА- CIA FOIA Electronic Reading Room. Факт е дека логорот Белене е историски документиран.
Ова не е повик кон омраза. Ова е повик кон меморија.
Зошто ова прашање е важно денес
Кога денес некој ќе се обиде да го негира македонскиот идентитет или да ја претстави историјата како „конструкција“, јас се навраќам на овие архивски страници. Тие не се пишувани од македонски публицист. Тие се пишувани од странска служба во 1958 година.
Историјата може да се интерпретира. Но фактите – кога се документирани – не можат да се избришат.
Белене останува симбол. Не само на страдање, туку и на опстојување. Ако нешто докажува овој извештај, тоа е дека идентитетот не се уништува со административна одлука. Може да се прогонува, може да се забранува, може да се казнува – но не може да се избрише.
И можеби токму затоа оваа приказна денес има смисла. Не за да се враќаме во ровови, туку за да знаеме од каде доаѓаме. А народ што знае од каде доаѓа, потешко се губи.
