Дали барокот е само стил од минатото што одамна си го (до)кажал своето? Или, пак, токму во некои негови основни импулси продолжува да живее и денес, во нашево време, во нашите градови, вкусови и естетски навики? Зарем е навистина толку декадентен што треба да се ништожи и карикира сѐ што оставил како цивилизациски дострел – како што, за жал, често се прави кај нас – особено кога ќе се направи обид за постмодернистичко преземање на она што е израз на творечкиот гениј или доблест? Во светот, со барокот, со романтизмот, со сите други „изми“ од далечното и поблиското културно минато, се постапува сосема поинаку – со почит, со дијалог, со свест за континуитет.
Овие и вакви прашања најчесто ги поставуваат припрости и неуки – пред сѐ оние што во животот и стварноста не научиле да ги препознаваат вредното и естетското. А понекогаш е доволно само да се знае основното – енциклопедиското.
Што е барокот – и зошто бил погрешно сфатен
Барокот е стил во ликовните уметности, архитектурата, книжевноста и музиката што завладеал со Европа на почетокот на 17. век. Самото име, barocco, првично имало потценувачка конотација – нешто „помалку вредно“ во однос на строгите и јасни ренесансни канони. Терминот се поврзува со португалскиот збор barroco – неправилен бисер, создаден од болна школка. Прво означувал претеран уметнички израз, а дури подоцна станал име за цела стилска епоха што ја наследила ренесансата, се развила во рококо и траела до појавата на класицизмот пред Француската револуција во 1789 година.
Денес, ова толкување е одамна надминато. Современата историографија и историја на уметноста го гледа барокот како клучна фаза во развојот на европската чувствителност, особено во контекст на религијата, моќта и спектаклот. Добар воведен извор за ова разбирање е текстот за „Baroque“ на Encyclopaedia Britannica – зборот барок е идеален кандидат за хиперлинк.
Од Рим до Европа – барокот како општо движење
Барокот настанува во Рим, тогашното средиште на сакралното сликарство и архитектурата, но многу брзо се претвора во општо европско уметничко движење. Тој се развива и во апсолутистичките монархии, каде што служи како визуелна поддршка на моќта и противреформацијата, и во протестантските граѓански општества, каде што добива посмирени, но не помалку силни форми. Посебен процут доживува во силни центри како Италија, Австрија, Чешка, германските земји и Швајцарија, каде што се создаваат различни стилски варијанти, секоја со своја логика и енергија.
Ликовни уметности и архитектура – театар од камен и светлина
Во настојувањето да се поврзат архитектурата, вајарството и сликарството, се создаваат градби со разиграни фасади и богато украсени ентериери. Владетелите и аристократијата го наметнуваат помпезниот начин на градење на дворците и палатите, додека Црквата го користи барокот како визуелно оружје на противреформацијата. Заедно со стремежот кон силни ефекти, архитектурата развива и нови просторни решенија – динамични, течни, емотивни.
Во скулптурата доминира натуралистичкото сфаќање на човечкото тело, прикажано во смели ставови и нагласено движење. Истото важи и за сликарството, каде што патосот преовладува во сакралните сцени, а актот во митолошките. Со примената на перспективата се создава илузија на длабочина, особено во таванските фрески, додека колористичките ефекти се постигнуваат со јарки бои и остар контраст меѓу светлина и сенка – т.н. chiaroscuro, поим што вреди да се поврзе со релевантен музејски или академски извор.
Пејзажот и мртвата природа стануваат самостојни теми, а во графиката бакрописот достигнува техничко и изразно совршенство. Декоративноста продира и во секојдневието – мебелот, таписеријата, гипсот – барокот станува начин на живеење, не само стил.
Барокниот град – моќ, простор и движење
Архитектурата на барокот е крајно динамизирана. Во црковното градителство доминира централниот план со купола, додека фасадите се раздвижени со ниши, столбови и волути. Конкавноста и конвексноста, кругот и елипсата, создаваат чувство на постојано движење.
Во кралските резиденции и палати преовладува строгата симетрија на зградите и парковите – доволно е да се спомене Версај. Во урбанизмот, барокниот град се темели на воена и репрезентативна логика, со радијален план, широки авении и моќни плоштади. Champs-Élysées во Париз е класичен пример за оваа демонстрација на движење, статус и спектакл.
Круна на барокниот урбанизам е Плоштадот на Свети Петар во Рим, дело на Бернини од 1657 година – пример што денес се анализира во секој сериозен учебник по архитектура. Колонадата истовремено го затвора и го отвора просторот, создавајќи рамнотежа меѓу интимност и грандиозност.
Барокот во книжевноста – помеѓу минливост и апсолут
Во книжевноста, барокот се појавува кон крајот на 16. век – најнапред во Шпанија со гонгоризмот, потоа во Италија со маринизмот, Англија со еуфуизмот, Франција со précieuses, и конечно во германските земји. Со појавата на рационализмот во 18. век, овој стил постепено исчезнува.
Неговите суштински одлики се универзализмот, спротивставувањето на граѓанските вредности на дворската култура и чувството за минливост на сѐ земно. Антитезата е омилено стилско средство, сонетот и епиграмот доминираат, а метафората служи за да се прикаже надземното преку земното. Врвот го достигнува во делата на Калдерон и Лопе де Вега, но негови елементи се присутни и кај француските класицисти и германските автори.
Барокот во музиката – емоција како принцип
Во музиката, барокот опфаќа период од околу 1600 до 1740 година. Наспроти ренесансната полифонија, се развива монодијата – едногласно пеење со акордичка придружба, заснована на генералбасот. Целта е јасна: музиката да ги возбуди чувствата, да ги изрази афектите, да делува директно врз слушателот.
Се создаваат нови музички форми – опера, ораториум, кантата, арија и рецитатив. Во инструменталната музика се развива концертантниот стил, со контрастирање на звучните маси – Concerto grosso и солистички концерт. Италијанските композитори како Монтеверди, Корели и Вивалди се централни фигури, а нивното наследство кулминира кај Бах, Хендл и Телеман. За современ контекст, зборот Антонио Вивалди може да води кон дигиталната архива на IMSLP или официјални музиколошки портали.
Барокот и Скопје 2014 – стил без контекст или огледало на едно време
Во тој континуитет на барокот како жива, променлива и често контроверзна појава, неминовно се наметнува и примерот на Скопје 2014 + проектот со кој центарот на Скопје доби изразено барокен, неокласичен и псевдоисториски лик. Без оглед на политичките, идеолошките и финансиските полемики што го следеа и сѐ уште го следат, овој проект е редок пример на свесно, масовно и институционално преземање на барокниот јазик во современ урбан контекст.
Проблемот, меѓутоа, не е во самиот барок како стил, туку во неговото изолирано и механичко користење – како фасада без органска врска со историскиот слој, урбаната логика и живото ткиво на градот. Барокот, по својата суштина, никогаш не бил само декор, туку одраз на моќ, идеологија, верување и време.
Во Скопје 2014, тој често се појавува како сценографија без длабочина, како симулакрум на величественост, лишен од внатрешна нужност. И токму затоа овој пример не го негира барокот – напротив, тој ни покажува колку е опасно кога еден силен стил се користи без разбирање на неговата логика, историска функција и духовен набој.
Барокот може да живее и денес, но само ако е мисловен, свесен и вкоренет во контекстот – сѐ друго е маска.
