Град што го преживеал времето
Кога ќе застанеш на вливот на Еригон во Аксиос – денешна Црна Река и Вардар – и ќе погледнеш кон тивките остатоци од ѕидини и мозаици, сфаќаш дека не гледаш само археолошки локалитет. Гледаш слоеви на историја што се таложеле со векови. Гледаш град што бил пајонски, македонски и римски – и што секогаш знаел да се прилагоди на времето.
Првиот документиран спомен за Стоби потекнува од 197 г. п.н.е., кога македонскиот крал Филип V ја поразил дарданската војска токму на ова место. Римскиот историчар Тит Ливиј во своите записи го нарекува „стар град”. Замисли – уште тогаш стар. Тоа значи дека Стоби и пред тој датум имал своја историја, своја урбана меморија, свој пулс.
Стоби со околината дефинитивно потпаднал под македонска власт во 217 г. п.н.е., во времето на владеењето на Филип V. Позицијата му била повеќе од симболична. Сместен на стратешка раскрсница – трговска и воена – градот бил точка каде што се сретнувале патишта, војски и интереси. Променливите борби на Македонците со северните соседи не биле само воена статистика – тие биле судбина на градот.
Од македонски центар до римски муниципиум
Кога во 168 г. п.н.е. Римјаните го поразиле македонскиот крал Персеј кај Пидна, македонското кралство се распаднало. Македонија била поделена на четири административни области под римска контрола, а Стоби станал центар на трговијата со сол во третата област. Во 148 г. п.н.е. Македонија официјално станува римска покраина.
Судејќи според археолошките наоди, во пред-римско време Стоби бил релативно мало гратче со површина од околу 2,5 хектари. Но преминот од старата во новата ера донел драматични промени. Новиот град бил испланиран на терен осум пати поголем од дотогашната населба. Тоа не било случајно проширување – тоа било урбана визија. Привлечени од римската стопанска и политичка моќ, во Стоби се населувале жители од околината, но и доселеници од хеленистичкиот свет. Градот станувал космополитска точка на Балканот.
Интензивниот развој може да се поврзе со подигнувањето на статусот на ранг на муниципиум – што Стоби го имал уште од 69 година н.е., во времето на Веспазијан. Тој статус значел самоуправа, локална администрација, правна автономија во рамките на Римската империја. Епиграфските споменици и ковањето на локални монети со натпис „Municipium Stobensium” го потврдуваат тоа, во периодот од Веспазијан до владеењето на Елагабал во 222 година н.е.
Стоби како огледало на времето
Она што мене ме фасцинира не се само датумите. Туку фактот дека Стоби успеал да преживее политички превирања, промени на империи, нови закони, нови јазици, нови идентитети. Од мало пред-римско гратче, станал значаен урбан центар со театар, базилики, јавни градби и раскошни мозаици што денес сведочат за културната зрелост на градот. За повеќе информации околу археолошките истражувања, можеш да погледнеш на официјалната страница на Археолошкиот локалитет Стоби.
Стоби не е само дел од нашето минато. Тој е доказ дека географијата и визијата можат да создадат историја. Дека местото, ако е правилно позиционирано – и ако има луѓе што знаат да го развијат – станува повеќе од населба. Станува цивилизациски маркер.
Кога денес зборуваме за идентитет, за припадност, за историја, Стоби стои како тивок аргумент дека просторот на Македонија отсекогаш бил дел од големи текови. И дека секоја генерација има своја шанса – или да биде само транзит, или да изгради нешто што ќе трае со векови.
